મણિપુરની એ શૌર્યવાન માતાઓ

દિવ્યેશ વ્યાસ

લોહીતરસી તલવાર કરતાં ન્યાય માગતી ચીસ વધારે ધારદાર નીવડે છે, એનો પરચો મણિપુરની માતાઓએ પૂરો પાડેલો!

 

(તસવીર ગૂગલ પરથી મેળવી છે.)

પાંચ રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણીઓમાંથી સૌથી ઓછી ચર્ચા મણિપુરની થાય છે. અલબત્ત, ઇરોમ શર્મિલાના ચૂંટણી સાહસને કારણે મણિપુરની ચૂંટણીમાં નવો રંગ ઉમેરાયો છે. ઇરોમ શર્મિલાની સાથે સાથે ચર્ચામાં આવેલું બીજું નામ નજિમા બીબીનું છે. મણિપુરમાં વિધાનસભા સ્તરની ચૂંટણી લડનાર તેઓ પ્રથમ મુસ્લિમ મહિલા છે. નજિમા બીબી ચૂંટણી લડી રહ્યાં છે તેના વિરોધમાં સ્થાનિક ધર્મગુરુએ ફતવો બહાર પાડ્યો છે, છતાં ઇમ્ફાલ ખીણની વાબગઈ બેઠક પરથી ચૂંટણી લડવા માટે મક્કમ રહ્યાં છે. મણિપુરની મહિલાઓની આ જ તો ખાસિયત છે કે તેઓ અન્યાય અને અત્યાચાર સામે અવાજ ઉઠાવે છે અને પોતાના અધિકાર માટેના સંઘર્ષને મક્કમપણે વળગી રહે છે. રાજકીય હોય કે સામાજિક, મણિપુરની મહિલાઓએ પોતાનું શૌર્ય બતાવ્યું જ છે. આજે આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિન છે ત્યારે મણિપુરની મહિલાઓનાં શૌર્યની જ વાત આગળ વધારીએ તો બાર વર્ષ જૂનો કિસ્સો જૂના ઘાવની જેમ તાજો થયા વિના રહેતો નથી.

એ વાતને જોતજોતાંમાં બાર વર્ષનાં વહાણાં વહી ગયાં છે. મણિપુરમાં બાર માતાઓએ સૈન્યના જવાનોના અમાનુષી અત્યાચારના વિરોધમાં લાખો લોકોની બે આંખોની શરમ મૂકીને ‘નગ્નાસ્ત્ર’ છોડ્યું હતું, જેથી સૈન્ય અધિકારીઓની અને દેશના શાસકોની આંખો ખૂલે. 15 જુલાઈ, 2004ના રોજ ઇમ્ફાલમાં કાંગલા કિલ્લાની સામે માઇરા પૈબિસ (મશાલચી મહિલાઓ) સંસ્થા સાથે જોડાયેલી આધેડ વયની બાર માતાઓએ પોતાનાં વસ્ત્રો ત્યાગી દીધાં હતાં અને એક પોસ્ટર ફરકાવ્યું હતું, જેમાં આક્રોશના અંગારા જેવા લાલ રંગથી લખેલું હતું - ‘ઇન્ડિયન આર્મી રેપ અસ’. કલ્પના કરો કે એ ગૃહસ્થ મહિલાઓ કઈ હદે દુ:ખી-દુભાયેલી હશે કે વસ્ત્રો ત્યાગીને સામેથી બળાત્કાર કરવાનું આહ્વાન કરીને આક્રોશ ઠાલવવો પડ્યો હતો.

એ આક્રોશ પ્રદર્શન પાછળ થંગજામ મનોરમા નામની મહિલા પરના અમાનુષી અત્યાચાર અને પછી કરપીણ હત્યા જવાબદાર હતાં. 10 જુલાઈ, 2004ની રાતે આસામ રાઇફલ્સના જવાનોએ મનોરમાની ધરપકડ કરી હતી અને બીજા દિવસે બાજુના ગામમાં તેનો લોહીલુહાણ મૃતદેહ મળી આવ્યો હતો. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ અને ફોરેન્સિક લેબના અહેવાલથી સાબિત થયું હતું કે હત્યા પહેલાં મનોરમાબહેન પર બળાત્કાર કરવામાં આવ્યો હતો. મનોરમાબહેન કંઈ પહેલાં પીડિતા નહોતાં, અનેક યુવતીઓ-મહિલાઓ-યુવાનો બેફામ સત્તા ધરાવતા સૈન્યના જવાનોના અત્યાચારનો ભોગ બની ચૂક્યાં હતાં અને એટલે જ મણિપુરની મહિલાઓનો પુણ્યપ્રકોપ ફાટી નીકળ્યો હતો.

મનોરમાબહેનની હત્યાને બાર વર્ષથી વધુ સમય વીતી ગયો છે, પરંતુ તેમને ન્યાય મળ્યો નથી. મનોરમાબહેન પર દુષ્કર્મ કરનારા અને તેમની હત્યા કરનારાઓને કોઈ સજા થઈ નથી. અલબત્ત, મણિપુરની માતાઓના શૌર્યપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન પછી આખા દેશમાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં આ ઘટનાના ઉગ્ર પ્રત્યાઘાત પડ્યા હતા. આર્મીને બેફામ સત્તા આપનારા આફસ્પાનો કાયદો તો આજેય અમલમાં છે, પરંતુ વિરોધ પ્રદર્શન પછી મહિલાઓ પરના અત્યાચારોમાં ચોક્કસ ઘટાડો થયો છે.
આજે મહિલા દિન નિમિત્તે વાચકો માટે એ જાણવું રસપ્રદ રહેશે કે મણિપુરની એ બાર મહિલાઓ પર એક પુસ્તક તાજેતરમાં જ પ્રકાશિત થયું છે, જેનું શીર્ષક છે, ધ મધર્સ ઑફ મણિપુર : ટ્વેલ્થ વિમેન હુ મેઇડ હિસ્ટરી’. ટેરેસા રહેમાન દ્વારા લિખિત આ પુસ્તકમાં એ બાર મહિલાઓની સંઘર્ષકથાને વણી લેવામાં આવી છે.

આપણા દેશની મહિલાઓના સંઘર્ષના દિવસો ક્યારે પૂરા થશે?

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 8મી માર્ચની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ - મૂળ પ્રત)

એસિડ એટેક વિ. આર્ટ એક્ટ

દિવ્યેશ વ્યાસ

એસિડ એટેકનો ભોગ બનેલી યુવતીઓ ઉપરાંત સમગ્ર સમાજ માટે સંદેશો આપતી કૉમિક બુક ‘પ્રિયાઝ મિરર’ એક કાબિલેદાદ પ્રયાસ છે

(તસવીરો પ્રિયાઝ મિરરની અધિકૃત વેબસાઇટ પરથી મેળવી છે)

ભારત નં.1 દેશ બને, એ તો આપણા સૌનું સપનું છે, પરંતુ આપણો દેશ આજેય કેટલીક એવી બાબતોમાં નંબર વન છે, જેના માટે આપણું શીશ શરમથી ઝૂકી શકે છે. તમને જાણીને આઘાત લાગી શકે કે મહિલાઓ પર થતાં એસિડ એટેકની બાબતમાં ભારત વિશ્વમાં પહેલા નંબરે આવે છે. દુનિયામાં થતાં કુલ એસિડ એટેકમાંથી સૌથી વધારે આપણા દેશમાં થઈ રહ્યા છે અને દુખદ વાત એ છે કે તેમાં સતત વધારો થતો જાય છે. વર્ષ 2011માં ભારતમાં એસિડ એટેકના 83 કેસ નોંધાયા હતા, પરંતુ એ આંકડો 2015માં ઉછળીને 349 થઈ ગયો હતો. દેશમાં એસિડ એટેકના વધતાં કેસને ધ્યાનમાં લઈને સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા એસિડના વેચાણ પર નિયંત્રણો મૂકવાનો આદેશ આજથી ત્રણ વર્ષ અગાઉ આપેલો છે, છતાં સ્થિતિમાં જોઈએ એવો સુધારો જોવા મળતો નથી.

સ્ત્રીઓ પર થતાં અત્યાચારોમાં એસિડ એટેકને બળાત્કાર કરતાં પણ વધારે ક્રૂર, અમાનવીય અને ઘાતક માનવામાં આવે છે. એસિડ એટેકનો ભોગ બનેલી યુવતી પોતાનો મૂળ દેખાવ કે ચહેરાની ઓળખ ગુમાવી બેસે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં તો તેની આંખો બળી જવાથી અંધાપો પણ આવી જાય છે. સારવારમાં, ખાસ કરીને પ્લાસ્ટિક સર્જરીના અનેક ઑપરેશન્સ જરૂરી બને છે, જેમાં લાખો રૂપિયા ખર્ચાય છે, જે પીડિતાના પરિવારને આર્થિક રીતે બરબાદ કરી નાખે છે. (નોંધ. સરકાર એસિટ એટેકની પીડિતાને વળતર પેટે રૂ. 3 લાખ ચૂકવે છે, જ્યારે શ્રેણીબદ્ધ પ્લાસ્ટક સર્જરીનો ખર્ચ 35થી 50 લાખ થઈ જતો હોય છે.) ગમે તેટલી સારવાર પછી પણ યુવતીનો મૂળ દેખાવ કે ચહેરો તો પાછો લાવી શકાતો નથી. એસિડ એટેકની નિશાનીઓ આજીવન તેના ચહેરા પર અંકિત થઈ જાય છે, જે તેને સમાજમાં સામાન્ય જીવન જીવવા દેતી નથી. પુરુષવાદી સમાજમાં એસિડ હુમલાનો ભોગ બનનારી યુવતી માટે ફરી હસીખુશીથી જિંદગી જીવવી કે આજીવિકા રળવી અશક્યવત્ અઘરું થઈ પડતું હોય છે.

યુવતીઓ પર થઈ રહેલા એસિડ એટેક પુરુષના ક્રોધ અને ક્રૂરતા ઉપરાંત તેના અહંકારનું આત્યંતિક પરિણામ હોય છે. સ્ત્રીની ‘ના’ નહીં સહી શકનારા પુરુષોનો અહં ઘવાય છે, ત્યારે તે હિંસક સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. ‘તું મારી ન થઈ શકે તો બીજા કોઈની પણ નહીં થવા દઉં’, ‘તને બરબાદ કરી દઈશ’, ‘તારી જિંદગી નર્ક બનાવી નાખીશ’ એવા વિચારો કે વાતો જ્યારે દેખાડી દેવાની હદે તીવ્ર બને છે ત્યારે એસિડ એટેક સર્જાય છે, જે યુવતીના જીવનની સાથે તેના પરિવારને પણ બેહાલ કરી મૂકતા હોય છે.

2012માં દિલ્હી ગેંગરેપની ઘટના પછી રામ દેવીનેની નામના ફિલ્મમેકરને બળાત્કાર પીડિતાને જ સુપરહીરોના સ્વરૂપે દર્શાવીને આ સમસ્યાનો સર્જનાત્મકતાથી સામનો કરવાનો વિચાર આવ્યો અને તેણે ડેન ગોલ્ડમેન સાથે મળીને ‘પ્રિયા શક્તિ’ નામની એક કોમિક બુક તૈયાર કરી, જેને દેશ ઉપરાંત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ બહુ પ્રશંસા સાંપડી હતી. રામભાઈએ હવે ‘પ્રિયા શક્તિ’ શ્રેણીની બીજી કૉમિક બુક તૈયાર કરી છે, જેનું નામ છે - ‘પ્રિયાઝ મિરર’. આ કૉમિક બુક એસિડ એટેકની પીડિતાઓના પુનર્વસનનો સંદેશ લઈને આવી છે. આ કૉમિક બુકનું લૉન્ચિંગ ન્યૂ યૉર્ક ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ દરમિયાન લિંકન સેન્ટર ખાતે બીજી ઑક્ટોબર એટલે કે ગાંધી જયંતીના દિવસે જ કરાયું.

‘પ્રિયાઝ મિરર’ પણ ‘પ્રિયા શક્તિ’ની જેવી જ પૌરાણિક કથા આધારિત પાત્રોને સામેલ કરીને એસિડ એટેક અને તેની પીડિતાઓની વ્યથા તેમજ કઈ રીતે તેઓ તેમાંથી બહાર આવી શકે, એની વાત કરે છે. ‘પ્રિયાઝ મિરર’માં નામ પ્રમાણે જ પ્રિયા એવો અરીસો લઈને આવે છે, જે એસિડ એટેકની પીડિતાઓને પોતાની વાસ્તવિકતાને સ્વીકારી-પચાવીને, પોતાની જિંદગી આનાથી પણ વિશેષ છે, એવો સુંદર સંદેશ પાઠવે છે. આ કૉમિક સમાજ સામે પણ અરીસો ધરે છે.

ક્રૂરતા વિરુદ્ધ ક્રિએટિવિટીનો આ સંઘર્ષ ખરેખર મનનીય અને પ્રશંસનીય છે.

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 5મી ઑક્ટોબર, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)
(આ કૉમિક બુક ચાર ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે, જેને ફ્રીમાં ડાઉનલોડ કરવા
ક્લિક કરો આ લિંક - http://www.priyashakti.com/ )

નિર્દોષ ‘ગુડિયા’ અને મેલી ગંગા

દિવ્યેશ વ્યાસ

દેશના પવિત્ર શહેર બનારસમાં ચાલતા રેડલાઇટ એરિયાની યુવતીઓની હૃદયદ્રાવક કહાણી

‘રામ તેરી ગંગા મૈલી’ ફિલ્મ 25મી જુલાઈ, 1985ના રોજ રિલીઝ થયેલી. આ ફિલ્મના અતિ જાણીતા શીર્ષક ગીત ‘રામ તેરી ગંગા મૈલી હો ગઈ પાપીઓં કે પાપ ધોતે ધોતે...’ને પાક્કાં 31 વર્ષ વીતી ગયાં છે, પરંતુ ‘ગંગા’ આજે પણ મેલી જ રહી છે, પાપીઓનાં પાપ ધોવામાંથી તેને મુક્તિ મળી નથી! આ વાત પર વિશ્વાસ ન આવતો હોય તો યુટ્યૂબ પર જઈને ‘ગુડિયા’ નામની માંડ 13 મિનિટ્સની ટૂંકી ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ એક વાર જોઈ લેવી.

દેશનાં સૌથી પ્રાચીન શહેરોમાંનું એક બનારસ (વારાણસી) સદીઓથી પવિત્ર યાત્રાધામ તરીકે વિખ્યાત છે. લોકો અહીં ગંગામાં ડૂબકી લગાવીને પોતાનાં પાપ ધોવાઈ જાય, એવી કામના કરે છે અને વિરોધાભાસ તો જુઓ કે આ જ શહેરના એક છેડે યુવતીઓ જ નહીં બાળાઓ સાથે પણ પાપલીલા આચરવામાં આવતી હોય છે. લગભગ દેશભરમાંથી બાળાઓ-યુવતીઓને અહીં લઈ આવવામાં આવે છે અને તેમની પાસે બળજબરીથી દેહવેપાર કરાવાય છે. અહીંના રેડલાઇટ એરિયાની યુવતીઓની જિંદગી નર્કથી પણ બદતર હોય છે. ચિંતાજનક અને આક્રોશપ્રેરક હકીકત એ છે કે આ રેડલાઇટ એરિયાના ગોરખધંધા પોલીસના નાક નીચે જ, તેમની સહમતિ નહીં, સહભાગીદારીથી જ ખુલ્લેઆમ ચાલી રહ્યા છે. યુવા ફિલ્મકાર અનિકેત તારી અને જોયના મુખરજીએ બનારસના શિવદાસપુર વિસ્તારમાં ચાલતા રેડલાઇટ એરિયામાં દેહવેપાર માટે મજબૂર કરાયેલી ત્રણ યુવતીઓની હૃદયદ્રાવક વીતકકથા ‘ગુડિયા’ નામની ડોક્યુમેન્ટરીમાં રજૂ કરી છે.

(‘ગુડિયા’ ડોક્યુમેન્ટરી તમારે જોવી હોય તો નીચે દેખાતા ચિત્ર પર ક્લિક કરવું)

જોરજબરજસ્તીની સાથે સાથે અનેક જુલમો વિતાડીને કઈ રીતે આ યુવતીઓને આ દોજખમાં ધકેલવામાં આવી તેની વાત તેમના જ મોંએ સાંભળતાં તમારાં રૂંવાડાં ઊભાં થયા વિના રહે નહીં. રુહી અને પ્રિયા નામની અનુક્રમે 13 અને 17 વર્ષની તરુણીઓએ કેમેરા સમક્ષ પોતાની વાત મૂકવાની હિંમત કરી છે. 17 વર્ષની પ્રિયા પોતાની વીતકકથા જણાવતાં કહે છે, ‘તેમણે મને એટલી સખત રીતે પકડી રાખેલી કે હું પૂરો શ્વાસ પણ ન લઈ શકું. મેં બૂમાબૂમ કરી, પણ મારી મદદ કરવા કોઈ ન આવ્યું. પેલા બે જણાએ બે દિવસ સુધી મારા પર બળાત્કાર ગુજાર્યો. મારા પર લાતો અને લાફાનો વરસાદ વરસાવાયો અને મને મુંબઈ મોકલી અપાઈ. ચોરસિયા નામના કોઈ પોલીસકર્મીએ પેલા યુવકોને કહેલું કે આને એવી જગ્યાએ પહોંચાડી દઈશ, જ્યાંથી એ ક્યારેય પાછી ફરી શકશે નહીં. આ પૃથ્વી પર સ્વર્ગ અને નર્ક કેવું હોય એ કોઈએ જાણવું હોય તો એક દિવસ આ રેડલાઇટ એરિયામાં રહી આવવું જોઈએ.’ બીજી યુવતીએ જણાવેલું કે તેના જ મિત્રએ તેને ફસાવીને પછી અહીં વેચી દીધી હતી અને તેને આ ધંધામાં ધકેલવામાં આવી ત્યારે તેની ઉંમર માંડ 12 વર્ષની હતી.

આ રેડલાઇટ એરિયામાં 12 વર્ષની તો ઠીક 5 વર્ષની બાળાઓને પણ ગંદા વ્યવસાયમાં ધકેલી દેવાતી હોય છે. ડોક્યુમેન્ટરીમાં કહેવાયું છે કે આ ધંધો ચલાવનારા બાળાઓને હોર્મોનના ઇન્જેક્શન આપી આપીને નાની ઉંમરે ધંધો કરાવવાલાયક બનાવતાં પણ અચકાતા નથી. આ વિસ્તારની મોટા ભાગની યુવતીઓ એઇડ્સ સહિતના ચેપી રોગોથી પીડાતી હોય છે.

આ ડૉક્યુમેન્ટરીમાં અજિત સિંહ અને મંજુ સિંહ નામના દંપતી દ્વારા ચલાવાતી  ‘ગુડિયા’ નામની સમાજસેવી સંસ્થાની કામગીરી દર્શાવવામાં આવી છે. ડૉક્યુમેન્ટરીમાં અજિતભાઈ શબ્દો ચોર્યા વિના કહે છે કે, ‘પોલીસની રહેમનજર હેઠળ જ આ ગોરખધંધા ચાલે છે. પોલીસની સંડોવણી એટલી મજબૂત છે કે ધંધો કરાવનારા વિરુદ્ધ કોઈ ફરિયાદ પણ નોંધાવી શકતું નથી.’ વિસ્ફોટક વાત તો એ છે કે હોસ્પિટલમાંથી નવજાત બાળાઓને પણ ઉઠાવી જઈને આ ધંધા કરનારાઓને વેચી દેવાતી હોય છે. આ ધંધામાં ફસાઈ ગયેલી યુવતીઓનું સમાજમાં પુનર્સ્થાપન પણ બહુ મોટો પડકાર હોય છે, કારણ કે મોટા ભાગે તો તેનાં માતા-પિતા પણ તેને અપનાવતાં અચકાતાં હોય છે.

અલબત્ત, છેલ્લા કેટલાક સમયથી એવા સંજોગો પેદા થયા છે કે કાળાં વાદળોમાં ન્યાયની રૂપેરી કોર જોવા મળી રહી છે. અલાહાબાદ હાઈકોર્ટના આદેશ પછી  યુવતીઓનું વેચાણ કરનારા આશરે 500 જેટલા નરાધમોની ધરપકડ બાદ તેમને જામીન આપવાનો ઇનકાર કરાયો છે.

ગંગાના શુદ્ધીકરણની સાથે સાથે આવી ‘ગુડિયા’ને પણ સ્વાવલંબી-સ્વમાનપૂર્ણ જીવન મળે, એવું કંઈક કરવાની તાતી જરૂર છે.

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 10મી ઑગસ્ટ, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)