ચાર પત્રોના ચોકઠામાં સ્ત્રી

દિવ્યેશ વ્યાસ

લેખિત પત્રો હવે દુર્લભ બન્યા છે, એવા સમયમાં ચાર પત્રોએ બહુ ચર્ચા જગાવી છે

(તસવીર અમિતાભ બચ્ચનના ટ્વીટર એકાઉન્ટ પરથી લીધી છે.)

મોબાઇલ SMS અને વૉટ્સએપ મેસેજીસના પૂરમાં લેખિત પત્રો હવે જુનવાણી જણસ બની ગયા છે. પત્રલેખનની કળા હવે મીડિયામાં પ્રકાશિત થતાં ખુલ્લા પત્ર પૂરતી સીમિત થઈ ગઈ છે. કોઈનો હાથેથી લખેલો પત્ર આપણને મળે, એ ઘટના દુર્લભ બની ગઈ છે એવામાં તાજેતરના દિવસોમાં ચાર પત્રો મીડિયામાં ચમક્યા છે. નોંધનીય એ છે કે આ ચારેય પત્રોના કેન્દ્રમાં સ્ત્રી છે!

સૌથી પહેલા વાત કરીએ હિંદી સિનેમાના શહેનશાહ અમિતાબ બચ્ચને પોતાની પૌત્રી-દોહિત્રીને લખેલા પત્રની. બચ્ચને આ પત્ર તેમની આગામી ફિલ્મના પ્રમોશન માટે લખ્યો હોવાની આશંકા અને આક્ષેપોમાં ચોક્કસ દમ છે, છતાં પત્રમાં તેમણે જે વિચારો વ્યક્ત કર્યા છે, તે પ્રેરક છે. બચ્ચનદાદાના પત્રમાં નોંધનીય બાબત એ ઊપસી આવી છે કે ઉચ્ચ-આધુનિક વર્ગની, હાઇ સોસાયટીની અને પ્રતિષ્ઠિત પરિવારની દીકરી હોવા છતાં સમાજ તો તેને એક યુવતી કે સ્ત્રીની જ નજરે જોતો હોય છે અને એટલું જ નહીં તેના પર પોતાના વિચારો-બંધનો લાદતો હોય છે. બચ્ચન રૂઢીમાં કે જ્યોતિષમાં માનતા હશે, એની ના નહીં, છતાં મહિલાઓ અને તેમની સ્વતંત્રતા અંગેના તેમના વિચારો ઘણા આધુનિક છે અને એટલે જ તેમનો પત્ર દરેક દીકરી માટે વાંચનીય રહ્યો. (બચ્ચનના હસ્તાક્ષરમાં આ પત્ર વાંચવા ક્લિક કરો આ લિંકhttp://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/amitabh-bachchan-letter-to-aaradhya-navya-naveli-is-a-must-read-for-every-girl-3014245/ )

બીજો પત્ર હરિયાણાની ગાયક-નર્તક સપના ચૌધરીનો છે અને તે સુસાઇડ નોટ તરીકે લખાયો છે! હરિયાણા જ નહીં પરંતુ રાજસ્થાન અને ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ લોકપ્રિય એવી સપનાએ ગત ફેબ્રુઆરી મહિનામાં ચકકરપુર ગામે એક કાર્યક્રમમાં લોકોની ડિમાંડ પર ‘બિગડ્યા’ નામની રાગિણી (ગીત) ગાયલી, જેમાં જાતિસૂચક ઉલ્લેખો હતાં. આ ગીત ગાવા બદલ તેના વિરુદ્ધ એટ્રોસિટીનો કેસ નોંધાયો હતો. જોકે, સપનાએ આ ગીત 40 વર્ષ પહેલાં લખાયેલું અને અનેક લોકો દ્વારા ગવાયેલું હોવાનો બચાવ કરવા સાથે જાહેરમાં માફી માગી લીધેલી છતાં તેનો ઉગ્ર વિરોધ જારી રહ્યો હતો. સપનાએ સુસાઇડ નોટમાં લખ્યું છે, ‘મને માફ કરવાનું તો દૂરની વાત તેણે (સપના વિરુદ્ધ કેસ કરનાર) મારા ચારિત્ર્ય અંગે પણ ખોટી-ગંદી વાતોનો પ્રયોગ કર્યો અને પોતાની ફેસબુક આઈડી પર બહુ જ અશ્લીલ શબ્દોનો ઉપયોગ મારા વિશે કર્યો. જેમકે, નચનિયા, વેશ્યા, જિસ્મ વેચનારી, આની જગ્યા તો પાકિસ્તાનમાં છે, આણે હરિયાણાને બદનામ કર્યું છે.’ ગાતી-નાચતી સ્ત્રીને જોઈને મોજમાં આવી જનારા પુરુષો જાણે આવી સ્ત્રીને ભરપેટ ભાંડવાની તકની રાહ જ જોતાં હોય છે, એ અસહ્ય વાસ્તવિકતાને આ પત્રે ખુલ્લી પાડી છે. સ્ત્રી સાથે વાંધો પડતાં સીધો તેના ચારિત્ર્ય પર જ હુમલો  કરવાની ગંદી માનસિકતામાંથી પુરુષ ક્યારે બહાર આવશે? (સપના ચૌધરીની સ્યુસાઇડ નોટ  વાંચવા ક્લિક કરો આ લિંક http://www.sapnaharyanvi.in/sapna-dancer-death-news-suicide-letter-is-sapna-chaudhary-alive-or-not-read-full-story-in-hindi.html )


ત્રીજો પત્ર પાકિસ્તાનની એક બલુચ દીકરી હનીનો છે, જેના પિતા અબ્દુલ વાહિદ બલુચનું જુલાઈ મહિનામાં અપહરણ કરાયું હતું અને આજદિન સુધી તેમનો કોઈ અત્તોપત્તો નથી. હનીનો પત્ર પાકિસ્તાની મીડિયામાં બહુ ચર્ચિત બન્યો છે. દીકરીએ હૃદયવિદારક પત્રમાં લખ્યું છે, ‘પપ્પા તમે મને બધું જ શીખવાડ્યું, પરંતુ તમારા વિના રહેતા નહોતું શીખવ્યું!’ આ પત્ર આંખ ભીની ન કરે તો જ નવાઈ! (હનીનો પત્ર વાંચવા ક્લિક કરો આ લિંક http://www.dawn.com/news/1282017/papa-im-sorry-i-am-your-useless-daughter)

ચોથો અને આખરી પત્ર એક મહિલા પ્રશંસકનો છે, જેણે એરપોર્ટ પર મળી ગયેલા સુનિલ ગ્રોવરને ઉતાવળે ટિશ્યૂ પેપર પર લખીને આપ્યો હતો. ટૂંકા પત્રમાં લખ્યું છે, ‘છેલ્લા છ મહિના બહુ કપરા નીકળ્યા. મેં મારા એકના એક દીકરાને કેન્સરને કારણે ગુમાવી દીધો. એ મુશ્કેલ સમયમાં પણ તેં અમને હસાવ્યા. આભાર!’ એક સારો કલાકાર કઈ રીતે જાણ્યે-અજાણ્યે લોકોના જીવનને સુખી-આનંદપૂર્ણ બનાવી શકે, એનો આ પુરાવો છે. (હસ્તલિખિત પત્ર જોવા ક્લિક કરો આ લિંક https://twitter.com/WhoSunilGrover/status/771960132959952896/photo/1)

આ ચારેય પત્રોમાં સ્ત્રી અંગેના જુદાં જુદાં ચાર પરિમાણો ઊપસી આવ્યાં છે, જે ફાલતું ચર્ચા નહીં પણ વિચાર કરવા પ્રેરે છે. પત્રો ક્યાંકથી મેળવીને વાંચજો અને વિચારજો!

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 14મી સપ્ટેમ્બર, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

ચંદાના પત્રનો ચળકાટ

દિવ્યેશ વ્યાસ

દેશનાં વિખ્યાત બેન્કર ચંદા કોચરે પોતાની દીકરીને લખેલો પત્ર એક વાર તો અચૂક વાંચવા જેવો છે

(તસવીર ચંદા કોચરની પુત્રી આરતીના ફેસબુક પેજ પરથી લીધી છે)

પત્ર-સાહિત્ય એ વળી કઈ બલા? એવો સવાલ આજના ઈ-મેઇલ, ટેક્સ્ટ મેસેજ અને ટ્વીટમાં રમમાણ લોકોને થઈ શકે છે. પત્રલેખન હવે આઉટ ઑફ ડેટ પ્રવૃત્તિ બની ગઈ છે, એ આજના જમાનાની મોટી કમનસીબી ગણવી રહી. લેખિત શબ્દની અને એમાંય વ્યક્તિગત સંબોધનથી લખાયેલી વાતની કેટલી મોટી અસર હોય છે, એનો અંદાજ આપણે ગુમાવતા જઈએ છીએ. વ્યક્તિની ઓળખનો ક્યાસ તેની આત્મકથા કરતાં પણ તેના પત્રો પરથી વધારે સારી રીતે કાઢી શકાય, એમાં બેમત નથી, કારણ કે પત્ર એ અંગત અને અનૌપચારિક માધ્યમ છે, જેમાં વ્યક્તિ ખૂલીને અને ખીલીને હૃદય ઠાલવતી હોય છે. ભગતસિંહ હોય કે ગાંધી-નેહરુ-પટેલ જેવા નેતાઓ કે પછી ટાગોર જેવા વિશ્વમાનવો કે કૃષ્ણમૂર્તિ જેવા આધ્યાત્મિક ચિંતકો... આ મહાનુભાવોના સંગ્રહિત પત્રો આજે મૂલ્યવાન મૂડી સમા છે. ગુજરાતના નેતાઓ અને મેઘાણી જેવા સાહિત્યકારોના પત્રોના સંપાદિત ગ્રંથો ઉપલબ્ધ છે, જેનું વાંચન દિલને ઠારે અને આંખને ઉઘાડે એવું ગુણકારી નીવડી શકે છે.

પત્ર-સાહિત્યની યાદ તાજી કરાવવાનું નિમિત્ત બન્યું છે સુધા મેનન દ્વારા સંપાદિત પુસ્તક ‘લીગસી : લેટર્સ ફ્રોમ એમિનન્ટ પેરેન્ટ્સ ટુ ધેર ડૉટર્સ’. આ પુસ્તકનું નામ સૂચવે છે એમ તેમાં માંધાતા માતા-પિતા દ્વારા તેમની દીકરીને લખાયેલા પત્રોનું સંપાદન કરાયું છે. ગયા સપ્તાહે આ પુસ્તકમાં સમાવિષ્ટ દેશનાં વિશ્વવિખ્યાત બેન્કર ચંદા કોચરનો તેમની દીકરી આરતીને લખેલો પત્ર વાઇરલ થયો હતો. આ પત્ર એક વાર અચૂક વાંચવા જેવો છે. વર્કિંગ વુમન તરીકે ચંદાબહેનના સંઘર્ષની વાતોની સાથે સાથે પોતાના અનુભવના નિચોડ રૂપ તેમણે પોતાની દીકરીને આપેલી શિખામણ સૌ કોઈ માટે પ્રેરક નીવડી શકે એવી સત્ત્વશીલ છે.

ચંદાબહેન પત્રમાં પોતાની દીકરીને ‘જોજે કોઈ તને ફોસલાવી ન જાય’ પ્રકારની કોઈ સલાહ આપતાં નથી અને એનું કારણ પત્રના પ્રારંભમાં તેમણે લખેલી એક વાત પરથી મળી જાય છે, ‘મારા જીવનનાં પ્રારંભિક વર્ષોમાં તેમણે (મારાં માતા-પિતાએ) જે મૂલ્યોનું મારામાં સિંચન કર્યું તેણે મારા વ્યક્તિત્વના પાયા ઘડ્યા, જેના પર આજેય હું જીવન જીવી રહી છું. અમારાં માતા-પિતાએ અમને ત્રણેય એટલે કે બે બહેનો અને એક ભાઈ સાથે કાયમ સમાન વ્યવહાર કર્યો. વાત શિક્ષણની હોય કે અમારા ભવિષ્યના આયોજનની. તેમણે અમારા લિંગના આધારે કદી પણ ભેદભાવ કર્યો નહોતો.’ આગળ લખે છે, ‘એ પ્રારંભિક પહેલે અમને આત્મવિશ્વાસી વ્યક્તિના સ્વરૂપે ઊભા કર્યા, જે પોતાના નિર્ણયો લેવા ખુદ સક્ષમ હોય.’

ચંદાબહેનના પત્ર પરથી સ્પષ્ટ સમજાય છે કે તેમનાં માતાનો તેમના પર જબરો પ્રભાવ છે અને એટલે જ પોતે માતા પાસેથી શું શીખ્યાં એની વાત કરીને એ જ શીખવા-સમજવાની ભલામણ તેઓ વારંવાર કરે છે.
ચંદાબહેન માત્ર 13 વર્ષનાં હોય છે ત્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થાય છે. એ સંજોગોમાં તેમની માતાએ કઈ રીતે ગૃહિણીમાંથી ગૃહલક્ષ્મી બનીને પરિવારની તમામ જવાબદારીઓ એકલા હાથે ઉઠાવી લીધેલી એ યાદ કરીને ચંદા લખે છે, ‘એકલા પડી ગયા પછી પરિવારની સમગ્ર જવાબદારી એકલા ખભે ઊંચકી લેવી, એ તેમના માટે કેટલો મોટો પડકાર હશે, પરંતુ તેમણે ક્યારેય અમને એ વાતનો અંદાજ પણ આવવા દીધો નહોતો.’ પછી આગળ લખ્યું છે, ‘મેં મારી માતા પાસેથી એ પણ શીખેલું કે કંઈ પણ થઈ જાય, જિંદગીમાં આગળ વધતાં રહેવા માટે એ બહુ જરૂરી છે કે કપરા સંજોગો સામે લડવા માટે ક્ષમતા હોવી જોઈએ. વિપરીત સંજોગોમાં તૂટી જવાને બદલે તમારે પડકારોનો સામનો કરવો પડશે અને મજબૂત બનીને ઊભા થવું પડશે.’ પોતાની માતા પાસેથી શીખેલી બીજી એક વાત પણ તેઓ પુત્રીને લખે છે, ‘હું મારી માતા પાસેથી એ પણ શીખી કે કોઈ અજાણ્યા ડરના સંજોગોમાં સામંજસ્ય સ્થાપવું કેટલું જરૂરી છે! ખુદની કરિયર માટે સખત મહેનત કરવાની સાથે સાથે મારે મારા પરિવારની પણ સંભાળ લેવી પડતી હતી. જરૂર પડ્યે માતા પાસે કે સાસરી પક્ષના લોકો પાસે પણ જવું પડતું હતું. આના બદલામાં તેમણે ઉદારતા દેખાડીને મારી કરિયરને સમર્થન આપ્યું અને કોઈ શરત વિનાનો પ્રેમ આપ્યો. ધ્યાન રાખજે કે સંબંધો બહુ જરૂરી હોય છે, તેને પાળવા-પોષવા પડે છે. હંમેશાં એ પણ ધ્યાન રાખજે કે સંબંધો દ્વિમાર્ગી હોય છે. એટલે કોઈ પણ સંબંધમાં તમને સામેવાળી વ્યક્તિ પાસેથી જે મેળવવાની અપેક્ષા હોય, એવું જ આપવા પણ તૈયાર રહેવું.’

પોતાના પતિના સહકારનો ઉલ્લેખ કરીને ચંદાએ લખ્યું છે, ‘ઘરની બહાર વીતતા મારા સમય અંગે તારા પિતાએ મને ક્યારેય પણ ફરિયાદ કરી નથી કરી, બાકી આજે મારી જે કારકિર્દી છે, એ પ્રકારની પ્રગતિ શક્ય ન બની હોત.’

પ્રારબ્ધ અને પુરુષાર્થ અંગે ચંદાએ પોતાની દીકરીને બહુ સરસ વાત લખી છે, ‘હું નિયતિમાં માનું છું, પરંતુ તેની સાથે સાથે એ વાત પણ માનું છું કે સખત મહેનત અને કર્મઠતાની આપણા જીવનમાં અતિ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હોય છે. વ્યાપક રીતે જોઈએ તો આપણે સૌ આપણી નિયતિ ખુદ ઘડતા હોઈએ છીએ. તમારા નસીબને તમારા હાથમાં લો, જે પ્રાપ્ત કરવા માગતા હો તેનાં સપનાં જુઓ અને એ મુજબ તમારું ભાગ્ય ઘડો.’

સફળતા અંગે સુંદર વાત કરતાં દીકરીને ચંદાએ લખ્યું છે, ‘હું ઇચ્છું છું કે સફળતાની સીડી એક એક કરીને ચડે. આસમાન જેવું લક્ષ્ય ભલે બનાવ, પણ માર્ગના દરેક ડગલાનો આનંદ ઉઠાવતાં ઉઠાવતાં ધીમે ધીમે આગળ વધ. આ નાનાં નાનાં પગલાં જ તને મંજિલ સુધી પહોંચાડશે.’

આજની પેઢી તણાવગ્રસ્ત છે ત્યારે ચંદાએ દીકરીને આપેલી ટિપ્સ સાથે લેખ સમાપ્ત કરીએ, ‘તું જો તણાવને તારા પર હાવી થવાની તક નહીં આપે તો એ ક્યારેય તારી જિંદગીમાં સમસ્યારૂપ નહીં બને.’

નોંધ : ચંદા કોચરનો આખો પત્ર હિંદીમાં વાંચવા માટે આ લિંક (http://hindi.catchnews.com/culture/everyone-should-read-this-letter-of-icici-ceo-chanda-kochhar-1460642943.html) ક્લિક કરો અને અંગ્રેજીમાં વાંચવા માટે આ લિંકની (http://indianexpress.com/article/trending/trending-in-india/chanda-kochhar-letter-to-daughter/) મદદ લો.

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ના 20મી એપ્રિલ, 2016ના અંક સાથે પ્રસિદ્ધ ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમનો બિનસંપાદિત લેખ)

દાસ્તાન ત્રણ દીકરીઓની

દિવ્યેશ વ્યાસ

આ દીકરીઓએ સાબિત કર્યું છે કે દીકરી જવાબદારી નહિ, પડકારોને જવાબ દેનારી હોય છે

મહેન્દ્રભાઈ મેઘાણી દ્વારા સંપાદિત એક પુસ્તિકામાં એક ટૂંકી વાર્તા વાંચેલી. ડુંગર પર ચડી રહેલા રાહદારીઓ જોવે છે કે એક બાળકી તેના નાના ભાઈને તેડીને તેમની સાથે ચાલી રહી છે. કોઈ રાહદારી એ બાળાને પૂછે છે, ‘તને ભાર નથી લાગતો?’ પેલી બાળા સાવ ટૂંકો જવાબ આપે છે, ‘આ તો મારો ભાઈ છે!’ એ બાળાનો જવાબ દીકરીને શાપનો ભારો કે બોજો ગણનારાની બોલતી બંધ કરવા પૂરતો ગણાય.

દીકરીઓ ઝડપથી ‘મોટી’ એટલે કે પરિપકવ અને જવાબદાર બની જતી હોય છે. દીકરી બહુ નાની ઉંમરથી જ સમજદાર અને ડાહી હોય છે. જોકે, કમનસીબે દીકરીને જવાબદારીનું પોટલું કે બોજ ગણવાની માનસિકતા આજેય જોવા મળે છે. ગયા સપ્તાહે એવી ત્રણ દીકરીઓની દાસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચમકી, જેને જાણીને આપણે છાતી ઠોકીને કહી શકીએ કે દીકરી જવાબદારી નથી, પણ જવાબદાર સંતાન હોય છે, એટલું જ નહિ પહાડ જેવા પડકારોને જવાબ દેનારી, ચેલેન્જ કરનારી હોય છે.

એક દીકરી ચીનની છે. મધ્ય ચીનના હુબઈ પ્રાંતમાં હુઆંગ્હુઆ શહેરથી સાઠેક કિમી દૂર આવેલા અંતરિયાળ ગામમાં રહેતી યી મિયાઓમિયાઓ (Yi Miaomiao) નામની માત્ર 7 વર્ષની દીકરી આખું ઘર સંભાળે છે. યીના પિતાનું ગયા જુલાઈ મહિનામાં માર્ગ અકસ્માતમાં મોત થયેલું. પિતાના નિધનના એક જ અઠવાડિયામાં તેની માતા ઘર-ગામ છોડીને ક્યાંક જતી રહી છે. બચ્યાં દાદા-દાદી. 70 વર્ષનાં માનસિક રીતે બીમાર દાદીનો જમણો હાથ ખોટો પડી ગયો છે એટલે રસોઈથી માંડીને સાફ-સફાઈ સહિતનું તમામ ઘરકામ ટેણકીએ કરવું પડે છે.

અધૂરામાં પૂરું તેના 61 વર્ષના દાદાને એવો ભયંકર ત્વચારોગ છે કે તેઓ પાણીને સ્પર્શી પણ શકતા નથી. આ સ્થિતિમાં 7 વર્ષની બાળાએ પોતાની એક એકરની વાડીમાં ખેતીકામ પણ પોતે જ કરવું પડે છે. ઘર અને કમાવવાની બેવડી જવાબદારી નિભાવતી આ બાળાએ ભણવાનું છોડ્યું નથી. ક્યાંથી આટલી બધી શક્તિ લાવતી હશે આ દીકરી! મીડિયામાં ચમક્યા પછી ઘણા ટેણકીની મદદે આવ્યા છે.
(આ દીકરી વિશે વધુ વાંચવા અને તસવીર જોવા માટે ક્લિક કરો આ લિંક http://www.dailymail.co.uk/news/peoplesdaily/article-3463760/Heart-breaking-story-seven-year-old-girl-sole-carer-grandparents-father-died-accident-mother-vanished.html)

બીજો કિસ્સો અમેરિકાના પેન્સિલ્વેનિયાની મોર્ગન વેયાંડ (Morgan Weyand)નામની 8 વર્ષની દીકરીનો છે. મોર્ગનના ત્રણ વર્ષના પિતરાઈ ભાઈ કૂપરને બ્લડ કેન્સર હોવાનું ગયા જાન્યુઆરી મહિનામાં માલૂમ પડ્યું. કેન્સરને કારણે કૂપરના માથાના વાળ ખરી ગયા છે. કેન્સર સામેની લડતમાં ભાઈની હિંમત વધારવા માટે મોર્ગને પોતાના વાળ ઉતરાવી નાખ્યા છે. પોતે ટકો કરાવશે તો તેનો દેખાવ બદલાઈ જશે કે પછી શાળામાં બાળકો તેને ચીડવશે એવી કોઈ વાતની મોર્ગનને પરવા નથી. વાહ બહેના!
(આ દીકરી વિશે વધુ વાંચવા અને તસવીર જોવા માટે ક્લિક કરો આ લિંક http://www.dailymail.co.uk/news/article-3464715/Girl-8-shaves-hair-support-toddler-cousin-diagnosed-cancer.html)

ત્રીજી દીકરીએ તો એવું સાહસ કર્યું કે ‘શહીદી’ વહોરી લીધી. કેલિફોર્નિયાના લેઇકસાઇડ વિસ્તારની આ ઘટના છે. ગત 22મી ફેબ્રુઆરીએ કિએરા લાર્સન (Kiera Larsen) નામની દસ વર્ષની દીકરી પાડોશમાં રહેતી બે નાની બાળાઓ સાથે રમતી હતી. અચાનક એક કાર તેમના તરફ ધસી આવી ત્યારે કિએરાએ નાનાં બાળકોને કાળમુખી કારથી બચાવી લીધાં પણ પોતે કાર સાથે અથડાઈ ગઈ અને મોતને ભેટી.
(આ દીકરી વિશે વધુ વાંચવા અને તસવીર જોવા માટે ક્લિક કરો આ લિંક http://www.dailymail.co.uk/news/article-3464919/Hero-girl-10-dies-saving-lives-two-toddlers-pushing-way-runaway-SUV.html)

આવી દીકરીઓ આપણી આજુબાજુ પણ હોય છે, બસ જરૂર છે, આંખો ખોલવાની અને દૃષ્ટિ બદલવાની!

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 2 માર્ચ, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

દીકરી દોરે ત્યાં સમાજ જાય!

સમય સંકેત - દિવ્યેશ વ્યાસ

રાજસ્થાનના હિંસલા ગામની 14 વર્ષની પાયલે પોતાના ગામને બાળલગ્નમુક્ત બનાવ્યું છે

(તસવીર સૌજન્ય : worldschildrensprize.org)

આપણે ત્યાં કહેવત છે કે દીકરી ને ગાય, દોરે ત્યાં જાય, પરંતુ એક એવો કિસ્સો ધ્યાનમાં આવ્યો છે, જે જાણીને તમે પણ કહેશો અને માનશો કે દીકરી દોરે ત્યાં સમાજ જાય! રાજસ્થાન પહેલેથી બાળલગ્નના સામાજિક દૂષણને કારણે બદનામ છે. રાજસ્થાનના નાનકડા ગામની એક દીકરીએ પોતાની મહેનત અને સંઘર્ષના પરિણામે પોતાના ગામને બાળલગ્નમુક્ત બનાવવામાં સફળતા હાંસલ કરી છે. દીકરીનું નામ છે - પાયલ જાંગિડ. પાયલના ગામનું નામ છે -હિંસલા.

રાજસ્થાનના અલવર જિલ્લામાં આવેલું હિંસલા ગામ પણ પ્રદેશનાં અન્ય ગામોની જેમ બાળલગ્નની કુપ્રથાથી પીડિત હતું. જોકે, ગામ આજે બાળલગ્નમુક્ત બની શક્યું છે અને એમાં ગામની 14 વર્ષની દીકરી પાયલ જાંગિડનો સિંહફાળો છે. પાયલ જાંગિડ નામની કિશોરીએ જનજાગૃતિના માર્ગે ગામમાં એવી તો આહલેક જગાવી છે કે દરેક ઘરનાં બાળકો હવે બાળલગ્નના સજ્જડ વિરોધીઓ બની ગયાં છે. બાળકો એટલા સભાન અને સક્રિય બન્યાં છે કે તેમનાં માતા-પિતા ઇચ્છે તોપણ તેમને પરણાવી શકે એમ નથી. પાયલે કુમળી વયે જે નેતૃત્વ પૂરું પાડ્યું છે તે કાબિલેદાદ છે. પાયલ જેવી બહાદુર અને બાહોશ દીકરી જે ઘર કે ગામમાં હોય ત્યાં ભાગ્યે કોઈ બાળક કે મહિલા તેના અધિકારોથી વંચિત કે સામાજિક કુરિવાજોથી પીડિત રહી શકે!

માત્ર 14 વર્ષની પાયલમાં આટલી સમજ અને સમાજ સામે સંઘર્ષ માંડવાનો જુસ્સો તેમજ તાકાત આવ્યાં ક્યાંથી, એવો સવાલ કોઈને પણ થઈ શકે. પાયલની શક્તિઓને સમાજસુધારણા માટે સક્રિય બનાવવામાં નિમિત્ત બની છે, નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા કૈલાસ સત્યાર્થીની સંસ્થા બચપન બચાવો આંદોલન. સંસ્થાએ 'બાલ મિત્ર ગામ'નો એક પ્રોજેક્ટ ચલાવ્યો હતો. વર્ષ 2012માં પાયલના ગામ હિંસલાનો પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. બાલ મિત્ર ગામ એટલે એવું ગામ જ્યા એકેય બાળક મજૂરી કરતું હોય અને તમામ બાળકો શાળાએ ભણવા જતાં હોય. દૃષ્ટિએ હિંસલા બાલ મિત્ર ગામ તો બન્યું, છતાં ત્યાં બાળલગ્નનું દૂષણ યથાવત્ હતું. બાલ મિત્ર ગામ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત ગામમાં બાળકોની બાલ પંચાયત પણ બનાવવામાં આવે છે, જેમાં બાળકો પોતાની સમસ્યાઓની ચર્ચા કરે છે અને અધિકારો અંગે સભાન-સક્રિય બને છે. હિંસલાની બાલ પંચાયતમાં સક્રિય એવી પાયલ જ્યારે બાલ પ્રધાન બની, એટલે કે બાલ પંચાયતની મુખ્ય કર્તાહર્તા બની ત્યારે તેણે બહુ રસપૂર્વક પોતાની ભૂમિકા અને જવાબદારી અંગે જાણ્યું અને પછી શરૂ કર્યો સમાજસુધારણાનો યજ્ઞ.

બાલ પ્રધાન તરીકે પાયલે પોતાના ગામમાં ઘૂંઘટપ્રથા અને બાળલગ્ન સામે મોરચો માંડવાનો નિશ્ચય કર્યો. ગામમાં સરઘસો કાઢ્યાં, સભાઓ ભરી અને ગામલોકોને વારંવાર કુપ્રથાઓને છોડવા માટે સમજાવવા પ્રયાસ કર્યો. પાયલના પ્ર્યાસો અને સંઘર્ષના પ્રતાપે ગામમાં મુદ્દાઓ બાબતે ધીમે ધીમે જાગૃતિ વધતી ગઈ. દરેક ઘરમાં બાળકો મુદ્દે માતા-પિતા કે વડીલો સાથે ચર્ચા કરવા માંડ્યાં, દલીલો કરવા માંડ્યાં અને એની અસર એવી થઈ કે આખા ગામનો માહોલ બદલાઈ ગયો. ગામમાં જ્યાં પણ બાળલગ્ન થતાં હોય ત્યાં બાળકો અને ગામના કેટલાક સમજુ લોકો પહોંચી જતાં અને બાળલગ્ન અટકાવવા પ્રયાસ કરતાં. બધું કંઈ આસાન નહોતું, પણ પાયલની મહેનત અને મક્કમતા રંગ લાવી. હિંસલા બાળલગ્નની નાગચૂડમાંથી નીકળી ગયું. હિંસલાને જેવી દીકરી મળી, એવી દરેક ગામને મળજો!

(‘કળશ’ પૂર્તિના 3જી ફેબ્રુઆરી, 2016ના અંકમાં પ્રસિદ્ધ ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)