ઘર સે નિકલતે હી...

દિવ્યેશ વ્યાસ

80 ટકા મહિલા પૂછ્યા વિના દવાખાને પણ ન જઈ શકતી હોય ત્યારે વધુ શું અપેક્ષા રાખી શકાય?

(તસવીર ગૂગલ પરથી મેળવી છે.)

પૈસાદાર અને પ્રભાવશાળી લોકોની યાદી પ્રસિદ્ધ કરવા માટે જાણીતા ‘ફોર્બ્સ’ મેગેઝિન દ્વારા ગયા સપ્તાહે દુનિયાની સૌથી શક્તિશાળી (અધિકારસંપન્ન) 100 મહિલાઓની યાદી પ્રસિદ્ધ થઈ. આ યાદીમાં ભારતની ચાર મહિલાઓ પણ સામેલ છે. એ જોઈને આપણે રાજી થયા અને થવું જ જોઈએ, પરંતુ સાથે એ પણ સવાલ થવો જોઈએ કે વસ્તીની દૃષ્ટિએ દુનિયાનો બીજા ક્રમનો દેશ હોવા છતાં આ યાદીમાં આપણું પ્રતિનિધિત્વ પાંચ ટકાય નથી, એવું શા માટે?
 
ફોર્બ્સની શક્તિશાળી મહિલાઓની યાદી તો જવા દો, પરંતુ ભારતના શ્રમબળમાં (લેબરફોર્સ) પણ મહિલાઓની ભાગીદારી સતત ઘટતી રહી છે, જેની ભાગ્યે જ ચર્ચા થતી હોય છે. ભારતના કુલ શ્રમબળમાં વર્ષ 2005માં મહિલાઓની ભાગીદારી 36.9 ટકા હતી, જેમાં ઘટાડો થઈને 2012માં મહિલાઓની હિસ્સેદારી માત્ર 26.9 ટકા રહી ગઈ હતી. માનવામાં ન આવે એવી વાત એ છે કે છેલ્લાં દસ વર્ષમાં અઢી લાખ મહિલાઓએ નોકરી-ધંધો-મજૂરી કરવાનું છોડી દીધું છે. એક તરફ મહિલાઓની સ્થિતિમાં સુધારો થતો દેખાય છે, છતાં હજુ એવું ઘણું બધું છે, જે સુધર્યું નથી. હા, માધ્યમિક શાળામાં કન્યાઓના પ્રવેશ લેવાનું પ્રમાણ 2005માં 49.5 ટકા હતું તે વધીને 69.4 ટકા થયું છે. મહિલાઓના સરેરાશ આયુષ્યમાં પણ વધારો થયો છે. આમ, શિક્ષણ અને આરોગ્યની બાબતે ભારતીય મહિલાની સ્થિતિ સુધરી છે, છતાં નોકરી-ધંધો કરવાના મામલે હજુ ઘણી લાંબી મજલ કાપવાની બાકી છે.
 
મહિલા આર્થિક રીતે સ્વાવલંબી બને અને દેશના વિકાસમાં યોગદાન આપી શકે, એવી સ્થિતિ સર્જવાને આડે સૌથી મોટો કોઈ અવરોધ હોય તો તે છે મહિલાઓ પરનાં નિયંત્રણો. ભારતીય માનવ વિકાસ સર્વે (ઇન્ડિયન હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ સર્વે)ના આંકડાઓ કહે છે કે દેશની 79.9 ટકા મહિલાઓ આજેય પૂછ્યા વિના દવાખાને પણ જઈ શકતી નથી. ચિંતાજનક વાત એ છે કે 2005માં 74.2 ટકા મહિલાને જ દવાખાને જવું હોય તો પતિ કે પરિવારના કોઈ સભ્યને પૂછવું પડતું, પરંતુ આ આંકડો ઘટવાને બદલે વધ્યો છે. આ સર્વેના જ અન્ય આંકડા જોઈએ તો 2012ની સ્થિતિ પ્રમાણે 71.6 ટકા મહિલાએ સગાંસંબંધી કે મિત્રના ઘરે જવું હોય તોપણ પૂછીને જવું પડે છે, જ્યારે ઘરની બાજુમાં જ આવેલી કરિયાણાની દુકાને જવા માટે પણ 58.5 ટકા મહિલાઓએ પતિ કે પરિવારજનોની મંજૂરી લેવી પડે છે. આશરે 20 ટકા જેટલી મહિલા તો ઘરની બહાર એકલી નીકળી જ નથી શકતી. હદની વાત તો એ છે કે 51.7 ટકા મહિલાઓ વિચારે છે કે તેઓ જો પૂછ્યા વિના ઘર બહાર નીકળે તો પતિનો માર ખાવો પડે!
સમૃદ્ધ અને શહેરી પરિવારની મહિલાઓ પણ આમાંથી બાકાત હોતી નથી. પતિદેવ હાજર ન હોય તો મોબાઇલ ફોન કરીને મંજૂરી લઈને પછી જ તે ઘરની બહાર પગ મૂકી શકતી હોય છે.
કામ-નોકરી કરતી મહિલાઓને પણ તમે જોજો કે તેઓ પોતાના ગામ કે શહેરમાં જ નોકરી લેશે અને ઘરની આજુબાજુમાં જ ક્યાંક કામ મળી જાય એવો આગ્રહ રાખશે. આ બધાં નિયંત્રણો અને મર્યાદાને કારણે જ મહિલાઓનો આર્થિક વિકાસ રૂંધાતો હોય છે અને તેમણે વારંવાર નોકરી-કામકાજ છોડવાં પડે છે. 

મહિલાઓને ઘરની બહાર એકલા નીકળવા કે અમુક સમય પહેલાં ઘરે આવી જવા પાછળ તેમની પારિવારિક ભૂમિકા તથા અસુરક્ષિત માહોલ પણ મોટા પાયે જવાબદાર હોય છે, પરંતુ સૌથી મોટો સવાલ પુરુષપ્રધાન સમાજની માનસિકતાનો છે. માનસિકતા નહીં બદલાય ત્યાં સુધી મહિલાઓ માટેનો માહોલ બદલાવાનો નથી. ક્યારે બદલાશે માનસિકતા? 

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 15મી જૂન, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

બિરસા મુંડાની ખરી મુક્તિ

દિવ્યેશ વ્યાસ

બિરસા મુંડાની ખરી મુક્તિ દેશના વનવાસીઓના રોજિંદા સંઘર્ષના સકારાત્મક અંતમાં છે

(તસવીરો ગૂગલ પરથી મેળવી છે.)

કાલે 9મી જૂન છે, અંગ્રેજો સામે અન્યાય વિરુદ્ધ લડનારા વિરલ યોદ્ધા બિરસા મુંડાની પુણ્યતિથિ. તમે નોંધજો એકેય અખબારમાં બિરસા મુંડાને શ્રદ્ધાંજલિ આપતી આખા પાના તો ઠીક અરધા કે પોણા પાનાનીય જાહેરખબર જોવા નહીં મળે! (ઝારખંડ અપવાદ હોઈ શકે) બની શકે કે ઘણા વાચકોને બિરસા મુંડા નામ પણ અજાણ્યું લાગ્યું હોય. આમાં સામાન્ય વાચકોનો કોઈ વાંક નથી, આપણે ત્યાં ઇતિહાસ લેખનમાં પણ ધરાર ભેદભાવ અને પૂર્વગ્રહો રખાતા હોય છે. અંગ્રેજો સામે લડનારા યોદ્ધાઓમાં સુપરહીરોની કક્ષાના બિરસા મુંડાનું નામ તમને આઝાદીની લડાઈના લેખો-પુસ્તકો-કાર્યક્રમોમાં ભાગ્યે જ વાંચવા-સાંભળવા મળશે. શું તેમનો એટલો જ વાંક હતો કે તેમણે શહેરી અને ઉજળિયાત વર્ગ માટે નહીં પણ અંતરિયાળ વિસ્તારમાં વસતા વનવાસીઓના અધિકાર માટે શહીદી વહોરી હતી? માત્ર 25 વર્ષની વયે અંગ્રેજોની જેલમાં જ શહીદી પામનારા આ ઐતિહાસિક વીરને આપણે વીસરી ગયા છીએ, એ આપણી જ કમનસીબી છે અને એના પાપે જ આપણે ફાલતુ અને ભ્રષ્ટ લોકોને વીર તરીકે બિરદાવવા પડે છે!

ગયા સપ્તાહે બિરસા મુંડા સમાચારોમાં ચમક્યા હતા. ઝારખંડના રાજ્યપાલ દ્રૌપદી મુર્મૂએ મુખ્યમંત્રીને અનુરોધ કર્યો હતો કે બિરસા મુંડાની પ્રતિમાઓ બેડીઓથી મુક્ત થવી જોઈએ. ઝારખંડના મુખ્યમંત્રી રઘુવર દાસે કહ્યું હતું કે બેડીઓથી જકડાયેલી બિરસા મુંડાની પ્રતિમાઓ અંગ્રેજોની ગુલામીની પ્રતીક છે, જેનાથી આજની યુવા પેઢીની મનોભાવના પર ખરાબ અસર પડી શકે છે. એટલે બેડીઓમાં જકડાયેલા બિરસા મુંડાની તસવીરો અને પ્રતિમાઓને તત્કાળ હટાવી દેવામાં આવશે. બિરસા મુંડાના મૃત્યુના આશરે 116 વર્ષ પછી તેમની પ્રતિમાઓને બેડીઓથી મુક્ત કરવામાં આવશે, એ ચોક્કસ આવકાર્ય ઘટના છે. જોકે, વિચારવાનો અને શરમજનક મુદ્દો એ છે ઇતિહાસના આ અવગણાયેલા વીરની પ્રતિમાઓને બેડીઓથી મુક્ત કરવાનો વિચાર આપણને આઝાદીના સાત દાયકા પછી આવ્યો છે!

જોકે, મૂળ મુદ્દો એ છે કે શું મૂર્તિઓની બેડીઓ હટાવી દેવા માત્રથી બિરસા મુંડાને મુક્તિ મળી જશે? શું બિરસા મુંડાનું આદિવાસીઓની શોષણમુક્તિનું સપનું પૂરું થઈ જશે? આજે પણ આપણે ત્યાં આદિવાસીઓની સ્થિતિ એટલી બદતર છે કે તેઓ પોતાના મૂળભૂત અધિકારો માટે પણ હથિયાર ઉપાડવા મજબૂર છે. આપણે નક્સલવાદની સમસ્યાના સમાચાર વાંચીએ કે સાંભળીએ છીએ ત્યારે આપણને આ સમસ્યાનાં મૂળ અંગે ભાગ્યે જ અંદાજ હોય છે. આઝાદીના સાત દાયકા પછી પણ દેશના આદિવાસીઓને મુખ્યધારામાં સમાવી શકાયા નથી, ઊલટું ખાણમાફિયાઓ અને શોષણખોરો દ્વારા તેમની જિંદગી હરામ થઈ રહી છે, એ શરમજનક હકીકત છે.

આદિવાસી સમાજમાં ‘ધરતીબાબા’ તરીકે પૂજાતા બિરસા મુંડાએ અંગ્રેજોની જળ, જમીન અને જંગલમાં ખોટી દખલ અને દાદાગીરી સામે સંઘર્ષ માંડ્યો હતો. બિરસાના નેતૃત્વમાં 1897થી 1900 દરમિયાન મુંડાઓ અને અંગ્રેજી સૈનિકો વચ્ચે અનેક નાની-મોટી લડાઈઓ થઈ હતી અને મુંડાઓએ અનેક લડાઈ જીતી હતી. અંગ્રેજોની બંદૂકો અને તોપો સામે વિષયુક્ત તીરોથી તેમણે શૌર્યપૂર્ણ સંઘર્ષ કર્યો હતો. બિરસાએ માત્ર અંગ્રેજો સામે જ નહિ, સામંતી અને જમીનદારી પ્રથાને કારણે થતાં આદિવાસીઓના શોષણ સામે પણ સંઘર્ષ આદર્યો હતો. બિરસાના ‘ઉલગુલાન’ (ભારે કોલાહલ અને ઊથલપાથલ) આંદોલનનો અંત 3 ફેબ્રુઆરી, 1900ના રોજ તેમની ચક્રધરપુરમાં થયેલી ધરપકડ બાદ આવ્યો હતો. 9મી જૂન, 1900ના રોજ માંડ 25 વર્ષના બિરસાને રાંચીની જેલમાં જ શહીદી પ્રાપ્ત થઈ હતી. કહેવાય છે કે તેમને અંગ્રેજોએ ધીમું ઝેર આપ્યું હતું.

ઝારખંડ, ઓરિસ્સા, છત્તીસગઢ અને પશ્ચિમ બંગાળના આદિવાસી વિસ્તારોમાં બિરસા મુંડાને આજે ભગવાન તરીકે પૂજવામાં આવે છે. બિરસા મુંડાની ખરી મુક્તિ ઇચ્છતા હોઈએ તો દેશના આદિવાસીઓને શોષણમુક્ત કરવા પડશે, તેમને તેમના અધિકારો સોંપવા પડશે. તેમને સન્માનપૂર્ણ-ભેદભાવમુક્ત જીવન જીવવાની તક આપવી પડશે. શું આ માટે આપણે પ્રતિબદ્ધ છીએ?

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 8 જૂન, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

હેલન કેલરની હૃદયસ્પર્શી વાતો

દિવ્યેશ વ્યાસ

હેલન કેલરની પુણ્યતિથિ નિમિત્તે તેમના કેટલાક હૃદયસ્પર્શી વિચારોને સંભારી લેવાની તક ઝડપવી જોઈએ

(તસવીર ગૂગલ પરથી મેળવી છે)

આજે પહેલી જૂનના રોજ હેલન કેલરની પુણ્યતિથિ છે. 1968માં હેલનબહેને 87 વર્ષનું આયુષ્ય ભોગવીને હસતાં મોંએ દુનિયાની વિદાય લીધી હતી, પરંતુ તેમનાં જેવા પ્રેરક વ્યક્તિત્વનું જવું દુનિયાના લાખો લોકો માટે દુ:ખદાયક હતું. હેલન કેલર એક એવી વ્યક્તિ હતી, જેમના પ્રત્યેનો આદર અને અહોભાવ તેમના મૃત્યુનાં આટલાં વર્ષો પછી પણ ટકી રહ્યો છે. નાની વયે આંખો અને કાન ગુમાવનારાં હેલને એવું જીવન જીવી બતાવ્યું હતું, જેે સમગ્ર વિશ્વના પ્રજ્ઞાચક્ષુ અને મૂક-બધીર લોકો માટે પ્રેરણાસ્રોત બની રહ્યું છે. આજે પણ હેલન કેલર અનેક વિકલાંગ લોકો માટે રોલ મૉડલ તરીકે વિખ્યાત છે.
હેલન કેલરનાં શિક્ષિકા એની સુલિવને તેમના વ્યક્તિત્વ ઘડતર અને વિકાસમાં સિંહફાળો આપ્યો હતો અને શિક્ષક ક્યારેય સાધારણ ન હોઈ શકે, એ વાત પશ્ચિમમાં પણ પુરવાર કરી હતી. હેલને શિક્ષણ મેળવ્યું અને આગળ જતાં સાહિત્યકાર અને વક્તા તરીકે બહુ નામના મેળવેલી. આજે હેલનની પુણ્યતિથિ છે ત્યારે તેમના કેટલાક હૃદયસ્પર્શી વિચારોને સંભારી લેવાની તક ઝડપવી જોઈએ.

હેલન કેલરનું એક હૃદયસ્પર્શી ક્વૉટ છે, ‘દુનિયાની સૌથી ખૂબસૂરત વસ્તુઓ ન જોઈ શકાય છે અને ન સ્પર્શી શકાય, તેને તો બસ દિલથી મહેસૂસ કરી શકાય છે.’ આ એક જ વાક્ય વિકલાંગ અને સામાન્ય વ્યક્તિ વચ્ચેનો ભેદ ઓગાળી નાખવા પૂરતું છે. ખરેખર સૌથી ખૂબસૂરત વસ્તુને તો દિલથી મહેસૂસ જ કરી શકાતી હોય છે. આમેય અદ્્ભુત પ્રકારના અહેસાસ માટે ચર્મચક્ષુઓ કે અન્ય ઇન્દ્રિયો વામણા પુરવાર થતા હોય છે.

ટીમ વર્કની વાતો કરનારાઓથી માંડીને રાષ્ટ્રીય એકતા માટે ચિંતા કરનારાઓને ગમે એવું હેલન કેલરનું એક જાણીતું વાક્ય છે, ‘આપણે એકલા તો કેટલું ઓછું હાંસલ કરી શકીએ, પણ એકસાથે હોઈએ તો કેટલું બધું હાંસલ કરી શકાય છે.’ સાથે રહેવાથી, સંગઠિત રીતે મથવાથી આપણી શક્તિ અનેક ગણી વધી જતી હોય છે. મોટાં લક્ષ્યો હાંસલ કરવાં હોય ત્યારે ‘સબ કા સાથ’ વિના ચાલતું નથી.

હેલન કેલરે બીજી એક સુંદર વાત કરેલી, ‘વિજ્ઞાને કદાચ તમામ દુશ્મનો પર વિજય હાંસલ કરી લીધો હોય, પરંતુ સૌથી ખતરનાક શત્રુ આજે પણ અવિજિત છે અને એ છે - મનુષ્યની ઉદાસીનતા’ કેટલી મોટી વાત છે! ઓશો રજનીશ હંમેશાં કહેતા કે પ્રેમનો વિરોધી શબ્દ ઘૃણા કે નફરત નથી, પરંતુ ઉદાસીનતા છે. આ શબ્દ આપણને ભાગ્યે સમજાતો હોય છે, જ્યાં કશું કરવાનો ઉત્સાહ સાવ શૂન્ય હોય ત્યાં ઉદાસીનતા હોય છે અને પ્રેમ એવું તત્ત્વ છે, જે તમારામાં ઉત્સાહનો સંચાર કરતું હોય છે. તમારો ઉત્સાહ ત્યારે જ ઠંડો પડે જ્યારે પ્રેમ ઘટતો હોય છે. આમ, ઉદાસીનતાને કારણે જ આપણી સક્રિયતા ઘટતી હોય છે. દુનિયાને પ્રેમ કરનારા દુનિયા માટે કંઈક કરી છૂટવા તૈયાર હોય છે, પરંતુ ઉદાસીન વ્યક્તિ તો ખુદ પોતાના માટે પણ કંઈ વિચારવા માગતી હોતી નથી.

લોકોની સેવામાંથી જ ખરો આનંદ મળતો હોય છે. હેલન કેલરે એક સરસ વાત કરેલી કે, ‘આપણને સાચી ખુશી ત્યાં સુધી નથી મળતી જ્યાં સુધી આપણે અન્યની જિંદગીમાં આનંદ-ખુશી લાવવાની કોશિશ નથી કરતા.’

અહીં નોંધનીય છે કે હેલન કેલરે અભ્યાસની સાથે સાથે મહાન લોકોનાં પુસ્તકો વાંચ્યાં હતાં, જેમાં મહાત્મા ગાંધી અને ટાગોરનો પણ સમાવેશ થાય છે. હેલન કેલરથી જવાહરલાલ પણ પ્રભાવિત હતાં.
માર્ક ટ્વેઇને હેલન કેલરને દુનિયાનું સૌથી મોટું સર્ટિફિકેટ આપતાં કહેલું, ‘19મી સદીના બે સૌથી
રસપ્રદ મહાનુભાવ છે - નેપોલિયન અને હેલન કેલર’. ખરે જ બન્ને લડવૈયા હતા. હેલન કેલરે જે લડાઈ લડેલી એ કદાચ નેપોલિયનની લડાઈ કરતાં પણ મહાન હતી. તમે શું માનો છો?

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 1 જૂન, 2015ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

સ્માઇલિંગ ઇન્દિરા ગાંધી!

દિવ્યેશ વ્યાસ

પોખરણમાં પરમાણુ પરીક્ષણ હાથ ધરાયું એ સમયે ઇન્દિરાજીના હાવભાવ અને મનોભાવ કેવા હતા?

(ઇન્દિરા ગાંધીએ પોખરણ સાઇટની મુલાકાત લીધેલી એ વખતની તસવીર ગૂગલ પરથી મેળવી છે.) 

‘મેં દરવાજો ખટખટાવ્યો ત્યારે તેમણે (ઇન્દિરા ગાંધીએ) કહ્યું આવો. જોકે, મને જોતાં જ તેઓ પરેશાન થઈ ગયાં. મેં તેમને નમસ્તે કર્યું, પણ તેમનો કોઈ પ્રતિભાવ ન મળ્યો. મને બેસવા માટે પણ ન કહ્યું. મેં પ્રયાસપૂર્વક તેમની સાથે હળવી વાતો શરૂ કરી, પરંતુ તેમણે મારી તરફ ધ્યાન જ ન આપ્યું. મેં એક વાત નોંધી. તેમની નજર વારંવાર ટેલિફોન તરફ જતી હતી, જાણે તે કોઈના ફોનની રાહ જોઈ રહ્યાં હોય. ત્યાં જ એક નોટબુક રાખી હતી, જેના પર હાથેથી ગાયત્રી મંત્ર લખેલા હતા. થોડી વારમાં મને અજુગતું લાગવા માંડ્યું. મેં કહ્યું હું જાઉં, તમારું ચેકઅપ કરવા પછી કોઈ દિવસ આવી જઈશ. તેઓ આ માટે તરત રાજી થઈ ગયાં. તેમણે પોતે જ મારા બહાર જવા માટે દરવાજો ખોલી આપ્યો.’
 
‘મને તેમના વર્તન પરથી લાગ્યું કે તેઓ ઇચ્છતાં જ હતાં કે હું વહેલામાં વહેલી તકે ત્યાંથી નીકળી જાઉં. પછી મને ખબર પડી કે ભારતે પોખરણમાં પોતાનું પહેલું પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું છે. એ વખતે મને ખ્યાલ આવ્યો કે તેઓ (ઇન્દિરાજી) શા માટે પોતાના ઘરમાં મને જોઈને મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગયાં હતાં. કારણ એ હતું કે એ વખતે તેઓ પરમાણુ પરીક્ષણ અંગે આવનારા ફોનની રાહ જોઈ રહ્યાં હતાં અને તેઓ જરાય નહોતાં ઇચ્છતાં કે આનો (પરમાણુ પરીક્ષણનો) અણસાર સુધ્ધાં કોઈ અન્યને આવે.'

આ ઐતિહાસિક પ્રસંગનું આંખેદેખ્યું વર્ણન અન્ય કોઈનું નહીં, પરંતુ ઇન્દિરા ગાંધીના અંગત ડૉક્ટરનું છે. ઇન્દિરા ગાંધી વડાપ્રધાન હતાં એ સમયે તેમના અંગત ડૉક્ટર તરીકે નિમાયેલા ડૉ. કે.પી. માથુરે સળંગ 18 વર્ષ સુધી ઇન્દિરાજીના સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખ્યું હતું. તાજેતરમાં ડૉક્ટર માથુરનું સંસ્મરણાત્મક પુસ્તક ‘ધ અનસીન ઇન્દિરા ગાંધી થ્રૂ હર ફિઝિશ્યન્સ આઇઝ’ પ્રકાશિત થયું છે, જેમાં તેમણે ભારતના પ્રથમ પરમાણુ પરીક્ષણ દરમિયાન તેની સફળતા-નિષ્ફળતાની ચિંતા અને ઉત્તેજના બન્ને અનુભવતાં તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીના હાવભાવ અને મનોભાવનું સચોટ વર્ણન કરેલું છે.

ડૉ. માથુરનું વર્ણન વાંચતાં રસ પડે એવી એક વાત એ છે કે ‘લોખંડી મહિલા’ તરીકે વિખ્યાત ઇન્દિરાજીએ ગોપનીય મિશનની વાતને લોખંડી હોઠ વચ્ચે કઈ રીતે દબાવી રાખી હતી. પરમાણુ પરીક્ષણ કરાયું ત્યારે તેની સફળતા-નિષ્ફળતાની અવઢવ વચ્ચે ઇન્દિરાજીએ સ્ટ્રેસબસ્ટર માટે ગાયત્રી મંત્રલેખનનો સહારો લીધો હતો!

 
ખેર, આજે આ પ્રસંગની ચર્ચા કરવાનું કારણ એ છે કે ઈ.સ. 1974માં આજની તારીખ એટલે કે 18મી મેના રોજ રાજસ્થાનના પોખરણ ખાતે સફળ પરમાણુ પરીક્ષણ કરીને ભારત દુનિયાનો છઠ્ઠો પરમાણુ શક્તિથી સંપન્ન દેશ બન્યો હતો. 1971માં પાકિસ્તાનના ઊભા ફાડિયા પડાવવામાં સફળ રહેલાં ઇન્દિરા ગાંધીએ 1974માં ભારતને પરમાણુ પાવર બનાવીને પોતાના લોખંડી નેતૃત્વનો વધુ એક પરચો આપ્યો હતો.
 

ભારતની પરમાણુ સંપન્નતા અંગે નોંધનીય મુદ્દો એ છે કે એ વખતે સલામતી સમિતિના સભ્યો એવી પાંચ મહાસત્તા જ પરમાણુ શક્તિ ધરાવતી હતી, ભારત છઠ્ઠો દેશ બન્યો, છતાં આજ દિન સુધી સલામતી સમિતિમાં તેને કાયમી સભ્યપદ મળી શક્યું નથી. વળી, આજે પાકિસ્તાન જેવા દેશો પણ પરમાણુ શસ્ત્રો વિકસાવવા માંડ્યા છે અને પરમાણુ શસ્ત્રોની હરીફાઈએ માઝા મૂકી છે, જેનાથી સમગ્ર વિશ્વ પર જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. 

પરમાણુ પરીક્ષણના આ સમગ્ર ઑપરેશનને ‘સ્માઇલિંગ બુદ્ધા’ એવું કોડનેમ અપાયું હતું. ક્યાં બુદ્ધની અહિંસા, કરુણા અને મૈત્રી અને ક્યાં પરમાણુ શસ્ત્રોની વિનાશકતા! ‘સ્માઇલિંગ ઇન્દિરા’ નામ ચાલી જાત, પણ જવા દો... નામમાં શું રાખ્યું છે!

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 18મી મે, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

માફી : મહાનતાનો શોર્ટકટ?

દિવ્યેશ વ્યાસ

તાજેતરમાં અનેક મહાનુભાવોના મુખેથી ‘સોરી’ સાંભળવા મળ્યું છે. દિમાગથી નહિ, દિલથી માગેલી માફીનું જ મહત્ત્વ છે

(તસવીર ગૂગલ પરથી મેળવી છે)

મને માફ કરી દો’, ‘આઇ એમ સોરી’, ‘મારી ભૂલ હતી’, ‘મને ક્ષમા કરો’... આ સાવ સાદાં અને સરળ લાગતાં વાક્યો જ્યારે બોલવાનાં થાય ત્યારે ભલભલાને ગેંગેંફેંફેં થઈ જાય છે, કારણ કે પહાડ જેવો અહંકાર આડો આવી જતો હોય છે. માફી માગવામાં નાનપ અનુભવાતી હોય છે. પોતાનાથી કોઈ ભૂલ થઈ છે, એવું સ્વીકારવું એટલે જાણે હાર સ્વીકારવી, એવું માનનારા ઓછા નથી. માફી એવા લોકો માગી શકે છે, જે આત્મમંથન કરીને પોતાની ભૂલોને સ્વીકારવાની નિખાલસતા અને તેને સુધારવાની મક્કમતા ધરાવતા હોય, માફી એવા લોકો માગી શકે, જેઓ પોતાના અહંને સત્યના તાપથી ઓગાળી નાખવાની તાકાત ધરાવતા હોય, માફી એવા લોકો માગી શકે, જેઓ સત્યને સમર્પિત થવાનું સાહસ દાખવી શકતા હોય. માફી માગવા માટે મરદનું કાળજું જોઈએ.

તાજેતરમાં અનેક મહાનુભાવોના મુખે સોરી સાંભળવા મળ્યું છે. ગયા સપ્તાહે 6 મેના રોજ સમાચાર મળ્યા કે 1984નાં દિલ્હી શીખ રમખાણના મુખ્ય આરોપી જગદીશ ટાઇટલરને દુર્ઘટનાનાં 32 વર્ષ પછી હવે શીખોની માફી માગવાનું સૂઝ્યું છે. ટાઇટલરે ટીવી ઇન્ટરવ્યૂમાં જણાવ્યું હતું કે 1984નાં શીખ રમખાણો સાથે તેમને કોઈ લેવાદેવા નથી કે તેમાં તેમની કોઈ ભૂમિકા પણ નહોતી, આમ છતાં તેઓ અકાલ તખ્ત સાહેબ પર હાજર થઈને લેખિત રીતે માફી માગવા તૈયાર છે. ટાઇટલરને સીબીઆઈ દ્વારા ક્લીનચિટ મળી છે. રમખાણોમાં ટાઇટલરની ખરેખર કોઈ ભૂમિકા હતી કે નહીં, એ કદાચ આપણે ક્યારેય જાણી શકીશું નહીં, પરંતુ તેમને મોડે મોડે પણ માફી માગવાનું શા  માટે સૂઝ્યું, એ વિચારવાનો મુદ્દો છે. પંજાબની આગામી વિધાનસભા ચૂંટણી સાથે આ માફી કોઈ સંબંધ હોઈ શકે, એવી આશંકા પણ અસ્થાને નથી.

કેનેડાના વડાપ્રધાન જસ્ટિન ટ્રૂડોએ ગયા એપ્રિલમાં જ બૈશાખીના ઉત્સવમાં સામેલ થતી વખતે જાહેરાત કરી દીધી હતી કે કામારૂટા મારુ ઘટના માટે તેઓ સંસદમાં 18મી મે, 2016ના રોજ સત્તાવાર માફી માગશે. આશરે 102 વર્ષ પહેલાં મે-1914માં જાપાનીઝ જહાજ કામારૂટા મારુ પર સવાર શીખ પ્રવાસીઓને પોતાને ત્યાં શરણ નહીં આપીને મોતના મુખમાં ધકેલી દીધા. ડિસેમ્બર-2015માં જાપાનના વડાપ્રધાન શિંઝો અાબેએ દ. કોરિયા સાથે સમજૂતી કરી હતી અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જાપાનીઝ સૈનિકો દ્વારા કોરિયાઈ મહિલાઓને સેક્સ સ્લેવ બનાવવા બદલ માત્ર માફી જ નહોતી માગી, બલકે પીડિત મહિલાઓને વળતર ચૂકવવાની જાહેરાત પણ કરી હતી.

ટી-20 વર્લ્ડકપમાં ભારત સામે હારવા ઉપરાંત અત્યંત કંગાળ દેખાવ માટે શાહિદ આફ્રિદીએ પણ પાકિસ્તાનના ક્રિકેટ રસિયાઓની માફી માગી હતી. હજુ હમણાં જ કંગના સાથેના ઝઘડાના સંદર્ભમાં પોતાના એક ટ્વીટમાં પોપ વિશે વાંધાજનક ઉલ્લેખના મામલે હૃતિક રોશને પણ જાહેરમાં માફી માગી હતી. તો અક્ષય કુમારે પણ ‘બોર્ડીગાર્ડ’ દ્વારા ફેનની મારપીટ બદલ સોશિયલ સાઇટ પર આઇ એમ સોરી કહ્યું હતું. સાંસદ અને અભિનેતા પરેશ રાવલે પણ દિલ્હીમાં ઓડ-ઇવન ફોર્મ્યૂલાના ભંગ બદલ દંડ ભરવા ઉપરાંત સોશિયલ મીડિયા પર કેજરીવાલની માફી માગી હતી.

માફી માગવાનું વધેલું ચલણ આવકાર્ય છે, પણ આજકાલ લોકો પબ્લિસિટી માટે પણ ‘સોરી’નો સહારો લેવા માંડ્યા છે! લોકો માટે માફી માગવી એ જાણે પોતાની મહાનતા દર્શાવવાનો શોર્ટકટ બની ગયો છે. ખાસ કરીને રાજકારણીઓ માફી પણ મોકો જોઈને માગતા હોય છે. ભૂલનો સ્વીકાર જેવું સારું કામ મોડે મોડે પણ કરવા જેવું તો છે, પણ તેની પાછળ કોઈ સ્વાર્થ કે સ્ટ્રેટેજી ન હોવી જોઈએ. માફી દિલથી માગેલી હોવી જોઈએ, જ્યારે તેનો નિર્ણય દિમાગથી લેવાયો હોય છે ત્યારે માફી પણ તમને મુક્તિ અપાવી શકતી નથી, પવિત્ર કરી શકતી નથી.

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 11મી મે, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

ચર્નોબિલ : ભૂલ ગયે પ્યારે?

દિવ્યેશ વ્યાસ

 

ચર્નોબિલ જેવી દુર્ઘટનાને ભૂલી ન શકાય, એની તીવ્ર પ્રતીતિ તાજેતરમાં ગુજરાતમાં વ્યારા નજીક આવેલ કાકરાપાર પરમાણુ પ્લાંટમાં થયેલી દુર્ઘટના પછી થયા વિના રહેતી નથી

(તસવીર ગૂગલ પરથી મેળવી છે.)

ગઈ કાલે ચર્નોબિલ ખાતે 26મી એપ્રિલ, 1986ના રોજ બનેલી પરમાણુ દુર્ઘટનાને 30 વર્ષ પૂરાં થયાં. વિશ્વની સૌથી મોટી અને ઘાતક પરમાણુ દુર્ઘટનાને ત્રણ ત્રણ દાયકા વીત્યા હોવા છતાં આપણે એમાંથી ભાગ્યે જ કોઈ બોધપાઠ લીધો છે, ઊલટું આપણે પરમાણુ ઊર્જા માટે આંધળી દોડ લગાવી રહ્યા છીએ. ચર્નોબિલ જેવી દુર્ઘટનાને ભૂલી ન શકાય, એની તીવ્ર પ્રતીતિ તાજેતરમાં ગુજરાતમાં વ્યારા નજીક આવેલ કાકરાપાર પરમાણુ પ્લાંટમાં થયેલી દુર્ઘટના પછી થયા વિના રહેતી નથી.

આપણે ત્યાં જ નહિ, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં પરમાણુ મામલે મુશ્કેલી એ છે કે તેના અંગે સરકાર અને તંત્ર દ્વારા એટલી બધી ગોપનીયતા રાખવામાં ‌આવતી હોય છે કે ખરેખર શું બન્યું? કેટલું નુકસાન થયું? લોકોને કેવો ખતરો છે? જોખમથી બચવા માટે લોકોએ  શું ધ્યાનમાં રાખવું? વગેરે સવાલોના ભાગ્યે જ સાચા અને સરળ ઉત્તર મળી શકતા હોય છે. પરમાણુ દુર્ઘટનાની ભયંકર વાત એ છે કે તેનાં દુષ્પરિણામો વર્ષો સુધી ભોગવવા પડતાં હોય છે. વિજ્ઞાનીઓનું માનીએ તો પરમાણુનો અમુક કચરો  તો 2,50,000 વર્ષ સુધી વિઘાતક વિકિરણો ફેલાવતો રહે છે. રેડિયેશનના સંપર્કમાં આવનારા લોકોને વહેલામોડા કોઈને કોઈ પ્રકારનું કેન્સર થઈ જતું હોય છે અને રેડિયોએક્ટિવ પદાર્થોને કારણે બાળકો વિકલાંગ ને વિકૃત દશામાં પેદા થતા હોવાનું પણ જોવા મળે છે.

ચર્નોબિલ અત્યારે તો યુક્રેનમાં છે, પણ એ વખતે રશિયાનો તેના પર કબજો હતો. રશિયન સરકારે આ ઘટનાને દબાવી દેવાની કોશિશ કરેલી. જોકે, ચર્નોબિલથી આશરે 1,100 કિમી દૂર સ્વિડનના એક ન્યુકિલયર પ્લાન્ટના વિજ્ઞાનીઓએ પકડી પાડ્યું હતું કે ચર્નોબિલમાં કંઈક અઘટિત બન્યું છે અને રશિયાનો ભાંડો ફૂટ્યો હતો.

26મી એપ્રિલની પૂર્વ રાતે 1.23 કલાકે ચર્નોબિલ ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટના એક રિએક્ટરમાં વીજપ્રવાહની કોઈ ખામી સર્જાતાં પ્રચંડ વિસ્ફોટ થયો હતો. આ વિસ્ફોટ એટલો પ્રચંડ હતો કે રિએક્ટરનું એક હજાર ટનનું છાપરું ઊડી ગયું હતું. થોડી ક્ષણો પછી તરત બીજો વિસ્ફોટ થયો, જે પહેલાં કરતાં પણ જોરદાર હતો અને રિએક્ટરની ઈમારતને તહસનહસ કરી નાખી હતી. આ દુર્ઘટનામાં રિએક્ટરના કર્મચારીઓ અને ફાયરના 31 કર્મીઓ સહિત કુલ 64 લોકોનાં મોત થયાં હોવાનું સત્તાવાળાઓનું કહેવું હતું.જોકે, આ અકસ્માતને કારણે રેડિયોએક્ટિવ પદાર્થો જે આજુબાજુના વિસ્તારોમાં ફેલાયા, તેને કારણે મૃત્યુ પામનારા લોકોનો આંકડો લાખોમાં મંડાય છે. રશિયાના એક પ્રકાશન ‘ચર્નોબિલ'ના અંદાજ પ્રમાણે વર્ષ 1986 થી 2004 દરમિયાન રેડિઓએક્ટિવ અસરના કારણે લગભગ 9,85,000 લોકોનાં મોત થયાં છે.

ચર્નોબિલના અકસ્માત માટે કહેવાય છે કે હિરોશિમા અને નાગાસાકી કરતાં 200 ગણા વધારે રેડિયોએક્ટિવ આજુબાજુના વિસ્તારોમાં ફેલાયા હતા. ચર્નોબિલની દુર્ઘટના પછી આજુબાજુના વિસ્તારમાંથી લગભગ ૧ લાખ ૩૫ હજાર નાગરિકોનું સ્થળાંતર કરવું પડ્યું હતું. દુર્ઘટનાને કારણે પ્રસરેલા પરમાણુ વિકિરણોએ આજે પણ ચર્નોબિલના અમુક ઘેરાવામાં આવેલા યુક્રેન, બેલારૂસ અને રશિયાના વિસ્તારોના લોકોની જિંદગી બેહાલ કરી મૂકી છે.

તાજેતરમાં ગ્રીન પીસ દ્વારા ચર્નોબિલ અંગે જારી કરાયેલા અહેવાલ મુજબ દુર્ઘટનાનાં ત્રીસ વર્ષ પછી પણ આ વિસ્તારમાં રહેતા લોકો રેડિયો એક્ટિવથી દૂષિત ખાદ્યસામગ્રી આરોગવા મજબૂર છે. આ વિસ્તારમાં ઊગતી ખાદ્યસામગ્રી અને વન્ય પેદાશોમાં આજે પણ મર્યાદા કરતાં વધારે અને કેટલાક કિસ્સામાં તો 16 ગણું વધારે રેડિયેશનનું સ્તર જોવા મળે છે. ચર્નોબિલની આજુબાજુ વસતા લોકોને આજેય રેડિયેશન ફ્રી ફૂડ ખાવા મળતું નથી. ભોજન તો જવા દો દૂધ પણ ચોખ્ખું મળતું નથી, દૂધના નમૂનાઓમાં પણ રેડિયેશનનું ઊંચું સ્તર જોવા મળ્યું છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના અહેવાલ મુજબ ચર્નોબિલ દુર્ઘટનાને કારણે બેલારૂસ, યુક્રેન અને રશિયામાં નાના બાળકોમાં થાઇરોઇડ કેન્સરના પ્રમાણમાં મોટો વધારો જોવા મળ્યો છે.

વિકાસશીલ દેશ તરીકે આપણે સસ્તી ઊર્જાની ખાસ જરૂર છે, પરંતુ સલામતીના મુદ્દાને અવગણીને, લોકોની જિંદગીઓને જોખમમાં મૂકીને તેની પાછળ આંધળી દોડ ક્યારેક ચર્નોબિલ જેવી ઘાતકી ઘટનામાં પરિણમી શકે છે.

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 27મી એપ્રિલ, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

ખુશીઓને ઘણી ખમ્મા!

દિવ્યેશ વ્યાસ

ખૌફ અને ખુશી વચ્ચે ઝૂલતી દુનિયામાં આનંદ માટે જે સભાનતા વધી છે, એ આવકાર્ય છે

 (તસવીરો ગૂગલ પરથી મેળવી છે)

આપણાં ઉપનિષદ અનુસાર 'આનંદ બ્રહ્મ છે. આનંદ સાચું જ્ઞાન છે.' શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને થયેલાં સંબોધનોમાંનું એક સંબોધન 'સચ્ચિદાનંદઘન' છે. આપણી સંસ્કૃતિમાં આનંદને કેન્દ્રમાં રાખીને તત્ત્વવિચાર કરાયો છે. આમ તો દરેક ધર્મનો ઉદ્દેશ માનવજાતની ખુશહાલી રહ્યો છે. આજના વિશ્વમાં આતંક અને આનંદ વચ્ચે જંગ જામ્યો છે. જોકે, ખૌફ અને ખુશી વચ્ચે ઝૂલતી દુનિયામાં આનંદ માટેની સભાનતા વધી રહી છે, એ આવકાર્ય છે. આનંદ માટેની વ્યાપક સભાનતાના બે પુરાવા એપ્રિલના પહેલા સપ્તાહમાં મળ્યા. એક, મધ્યપ્રદેશમાં હેપીનેસ મંત્રાલય સ્થપાયું અને બીજા, સ્પેનના વડાપ્રધાને કામના કલાકોમાં કાપ મૂકવાની જાહેરાત કરી. બન્ને જાહેરાતોનો દેખીતો ઉદ્દેશ તો જનતાની ખુશહાલી છે.

મધ્યપ્રદેશ દ્વારા સ્થાપિત હેપીનેસ મંત્રાલય દેશનું પ્રથમ આવું મંત્રાલય બન્યું છે. જોકે, યુએઈમાં સરકાર દ્વારા હેપીનેસ મંત્રાલય ચાલે છે. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આર્થિક વિકાસના ઇન્ડેક્સની જેમ હેપીનેસ ઇન્ડેક્સની પણ આકારણી શરૂ થઈ છે અને જીડીપીની સાથે સાથે હેપીનેસ ઇન્ડેક્સને પણ મહત્ત્વ મળવા લાગ્યું છે. ભૂતાન જેવો ભારતનો પાડોશી દેશ આર્થિક રીતે સધ્ધર નથી, પણ લોકોનાં સુખ-સંતોષનું સ્તર એટલું ઊંચું છે કે તે હેપીનેસ ઇન્ડેક્સમાં મેદાન મારી જાય છે. આર્થિક વિકાસદર અને ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્રમાં ભારત ટોચના પાંચ દેશોમાં સામેલ છે, પરંતુ હેપીનેસ ઇન્ડેક્સમાં આપણે 118મા ક્રમે છીએ. આવા સમયે મધ્યપ્રદેશ સરકારની પહેલ આવકાર્ય છે.

સ્પેનના વડાપ્રધાને પણ એક શકવર્તી નિર્ણય કરીને કામના કુલ કલાકોમાંથી બે કલાકનો કાપ મૂકીને લોકો વહેલાસર ઘરે પરત ફરી શકે એવી વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકી છે. સ્પેન જનારા જાણે છે કે ત્યાં રોજ બપોરે 'રાજકોટવાળી' થતી હોય છે, એટલે કે બપોરના ત્રણ કલાક વામકુક્ષી માટે ફાળવાય છે. લોકો સવારે 10 વાગ્યે કાર્યસ્થળે પહોંચે ને રાતે આઠ વાગ્યે છૂટા થાય, પણ વચ્ચે ત્રણ કલાક આરામના મળે. સ્પેન સરકારે હવે ત્રણ કલાકમાંથી બે કલાકનો કાપ મૂકીને કર્મચારીને સાંજે વહેલા ઘરે જવાની સુવિધા કરી આપી છે, જેથી તેઓ પરિવાર સાથે વધારે સમય વિતાવી શકે અને પરિવારમાં ખુશહાલી પ્રવર્તે.
સ્વિડન પણ સપ્તાહમાં 6 દિવસોમાં માત્ર 36 કલાક કામ કરાવવાની યોજના પર વિચારણા કરી રહ્યું છે. અમુક સંસ્થાઓમાં કામના 8ને બદલે 6 કલાક કરી દેવાથી કર્મચારીના વર્તન અને કાર્યક્ષમતા બાબતે સકારાત્મક પરિણામો સાંપડ્યાં છે ત્યારે તેઓ દિશામાં આગળ વધવા ઉત્સુક છે.

(આનંદ-ઉત્સાહને વ્યક્ત કરતું પિંકી પુનિયાનું પેઇન્ટિંગ)

દુનિયામાં દરેક વ્યક્તિને સુખી-ખુશહાલ જીવન મળે માટેનાં સંસાધનોની કમી નથી, અસલી સમસ્યા આપણી માનસિકતા અને મેનેજમેન્ટની છે. લોકોને કામના કલાકો ઘટતાં સુખ મળી જશે કે પછી હેપીનેસ મંત્રાલય સૌની જિંદગીને હેપી હેપી કરી દેશે, એવી અપેક્ષા રાખી શકાય નહીં. આમેય સરકારી વ્યવસ્થા થકી ઘરે નળમાંથી ટપકતું પાણી વરસાદ જેવો આનંદ કે આહ્લાદકતા ક્યારેય આપી શકે નહીં. સત્યના સૂરજથી તપેલાં ભલાઈનાં વૃક્ષોની તપસ્યા થકી બંધાયેલાં સ્નેહનાં વાદળાં જ્યારે કરુણા રૂપે વરસે છે ત્યારે સાચું સુખ અને આનંદ અનુ‌ભવાય છે. આનંદ વિશે ઓશો રજનીશે કહેલી વાત યાદ રાખવા જેવી છે, 'આનંદ એવી વસ્તુ છે, જે તમારી પાસે હોય તોપણ તમે ધારો તો બીજાને આપી શકો છો.' આનંદ વહેંચવાથી વધે છે, તો તમે જાણો છોને?

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 13મી એપ્રિલ, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ) 

હેન્રી ફોર્ડનો વારસો

દિવ્યેશ વ્યાસ

 

 7મી એપ્રિલે હેન્રી ફોર્ડની પુણ્યતિથિ છે ત્યારે તેમના વિચારો અને વારસાનું સ્મરણ કરીએ

(ઇલસ્ટ્રેશન - હોલી સિમોન, ફ્લોરિડા),
(સૌજન્યઃ http://www.mosi.org/what-to-do/mosi-outside/historic-tree-grove/henry-ford-sycamore.aspx)

ઑટોમોબાઇલ્સ ક્ષેત્રે સૌથી અવ્વલ એવું નામ એટલે હેન્રી ફોર્ડ (1863-1947). કાલે એટલે કે 7મી એપ્રિલે હેન્રી ફોર્ડની પુણ્યતિથિ છે. અમેરિકાના મહાન ઉદ્યોગસાહસિક તરીકે જ નહીં, પરંતુ મહાન શખ્સિયત તરીકે તેઓ અમર છે. હેન્રી ફોર્ડની મહાનતા એ હતી કે તેમણે અમેરિકાના મધ્યમ વર્ગના લોકોને મોટરકારમાં ફરતાં જોવાનું સપનું જોયું અને પોતાના અદમ્ય સાહસ અને સૂઝબૂઝથી એ સપનું સાકાર પણ કરી બતાવ્યું હતું. 1 ઑક્ટોબર, 1908ના રોજ તેમણે પોતાની ફોર્ડ કંપનીની કારનું ‘મૉડલ-ટી’ લૉન્ચ કર્યું અને અમેરિકાની ઑટોમોબાઇલ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ક્રાંતિ લાવી દીધી હતી.

મૉડલ-ટી થકી એફોર્ડેબલ કારનો કૉન્સેપ્ટ આપનારા હેન્રી ફોર્ડનો ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં મૂવિંગ એસેમ્બ્લી લાઇન્સનો કૉન્સેપ્ટ માસ પ્રોડક્શન ક્ષેત્રે અતિ ઉપકારક નીવડ્યો છે. આશરે 161 પેટન્ટ પોતાના નામે ધરાવતા હેન્રી ફોર્ડને બાળપણથી જ યંત્રોમાં અખૂટ રસ હતો, છતાં તેમની માનસિકતામાં ક્યારેય યાંત્રિકતા પ્રવેશી નહોતી. તેઓ આજીવન ‘દેશી’ અને સંવેદનશીલ માનવી તરીકે જીવન જીવ્યા હતા. તેમનું લક્ષ્ય માત્ર કમાણી નહોતી, પરંતુ માનવીઓનું કલ્યાણ પણ હતું, કદાચ એટલે જ તેમને અને તેમના દીકરા એડ્સેલને માનવ-સમાજના કલ્યાણ અને વિકાસ માટે ‘ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન’ નામની ચેરિટેબલ સંસ્થા સ્થાપવાનું સૂઝ્યું હતું.
 

(તસવીરમાં હેન્રી ફોર્ડની સાથે તેમના પુત્ર એડ્સેલ ફોર્ડ નજરે પડે છે. આ સહિતની તસવીરો ગૂગલ પરથી મેળવેલી છે.)

આજે બિલ ગેટ્સ અને માર્ક ઝકરબર્ગની દાનવૃત્તિથી અંજાયેલી પેઢીએ યાદ રાખવું રહ્યું કે હેન્રી અને એડ્સેલ ફોર્ડે પોતાની સંપત્તિમાંથી 90 ટકા સંપત્તિ આ સંસ્થાને સમર્પિત કરી દીધી હતી. આપણે ત્યાં ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન માટે છેલ્લા કેટલાક સમયથી આશંકાઓ વ્યક્ત થઈ રહી છે, પરંતુ હેન્રી ફોર્ડે 1936માં સ્થાપેલી આ સંસ્થા આજે વિશ્વની ટોચની પાંચ દાનવીર સંસ્થાઓમાં સામેલ છે. વીસમી સદીના મહાન ઉદ્યોગપતિ અને ઉદારદિલ મહામાનવ એવા હેન્રી ફોર્ડના જીવનમાં કેટલાક રસપ્રદ કોર્ટકેસ પણ જોવા મળે છે.
 

ફોર્ડનાં યહૂદીઓ અંગેના નિવેદન મામલે તેમના પર (અમેરિકાના ઇતિહાસમાં સર્વપ્રથમ) હેટ સ્પીચનો કેસ થયેલો. બીજો માનહાનિનો કેસ ફોર્ડે પોતે ‘શિકાગો ટ્રિબ્યુન’ નામના અખબાર સામે કરેલો, જેણે ફોર્ડને એનાર્કિસ્ટ (અરાજકતાવાદી) અને ‘વિચાર કરવા માટે અક્ષમ’ ગણાવેલા. આ બન્ને કેસમાં ફોર્ડનો વિજય થયેલો. કૉલેજનું પગથિયુંય નહીં ચડેલા પણ કોઠાસૂઝથી સફળ થયેલા એવા હેન્રી ફોર્ડના વિચારો આજે પણ પ્રસ્તુત અને પ્રેરણાદાયી છે. ચાલો તેમના કેટલાક વિચારો સ્મરી લઈએ.

સફળતા માટે સંપ-એકતાનો મહિમા કરતાં હેન્રી ફોર્ડે કહેલું, ‘એકસાથે ભેગા થવું-મળવું શરૂઆત છે, એકસાથે રહેવું પ્રગતિ છે, એકસાથે કામ કરવું સફળતા છે.’ નિષ્ફળતા અંગેના ફોર્ડના વિચારો પણ હટકે છે, ‘નિષ્ફળતા તો ફરી પ્રયાસ શરૂ કરવાની તક છે અને એ પણ પહેલાં કરતાં વધારે સમજદારીપૂર્વક.’ ફેસબુક ફ્રેન્ડ સાથેના વર્બલ સંબંધોથી ઘેરાયેલા યુવાનોએ મિત્રની પસંદગી બાબતે ફોર્ડનું એક વાક્ય ધ્યાનમાં રાખવા જેવું છે, ‘મારો સૌથી શ્રેષ્ઠ મિત્ર એ છે જે મારામાંથી સર્વશ્રેષ્ઠને બહાર લાવે છે.’

હેન્રી ફોર્ડે શીખતા રહેવા અંગે સરસ વાત કરેલી, ‘જે કોઈ પણ શીખવાનું છોડી દે છે, એ વૃદ્ધ છે, પછી ભલે તે વીસ વર્ષનો હોય કે એંશી વર્ષનો. જે શીખતો રહે છે તે યુવાન છે. દુનિયામાં સૌથી મહાન ચીજ છે, ખુદના દિમાગને યુવા બનાવી રાખો.’ ફોર્ડે એક સીધી અને સટ્ટ વાત કરેલી, ‘ઊણપ નહીં, ઉકેલ શોધો’, જે આજના મેનેજર્સ માટે પણ પ્રેરણાદાયી છે.

સ્માર્ટ ફોન અને સોશિયલ મીડિયા પર મળતા રેડીમેઇડ સંદેશાઓને સમજ્યા-વિચાર્યા વિના ફોરવર્ડ કરીને રાજી થનારાની સંખ્યા વધતી જાય છે ત્યારે હેન્રી ફોર્ડના એક વ્યંગ-વિધાન સાથે લેખ પૂરો કરીએ, ‘સૌથી અઘરું કામ છે - વિચારવું, કદાચ એટલે જ બહુ ઓછા લોકો વિચાર કરવાની તસ્દી લેતા હોય છે!’

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 6 એપ્રિલ, 2016ના રોજ પ્રકાશિત ‘કળશ’ પૂર્તિની ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

ડિંકન દેવ કી જય!

દિવ્યેશ વ્યાસ

લોઢું લોઢાને કાપે એ ન્યાયે ધર્મના નામે ચાલતાં ધતિંગોને ખુલ્લાં પાડવાં સ્થપાયો છે એક નવો ધર્મ - ડિંકોવાદ

(ડિંકન ‘દેવ’ અને અન્ય તસવીરો જુદી જુદી ન્યૂઝ પોર્ટલ પરથી મેળવી છે)

વાત ગયા જાન્યુઆરી મહિનાના અંતિમ દિવસોની છે. કેરળમાં ‘પ્રોફેસર ડિંકન’ નામની મલયાલમ ભાષાની 3ડી ફિલ્મની જાહેરાત થઈ. આ ફિલ્મમાં દિલીપ નામના મલયાલમ સ્ટાર જાદુગરનું મુખ્ય પાત્ર ભજવવાના હતા અને શૂટિંગ શરૂ થવામાં જ હતું ત્યાં તો સડકથી લઈને સોશિયલ મીડિયા સુધી તેનો વિરોધ શરૂ થઈ ગયો, કારણ કે કેટલાક લોકોની ધાર્મિક લાગણી દુભાઈ હતી. (લાગણી અને એમાંય ધાર્મિક લાગણી હોય એ તો દુભાય જ ને!) ડિંકોવાદી શ્રદ્ધાળુઓ સડક પર ઊતરી આવ્યા અને શરૂ કર્યો પોતાના દેવાધિદેવ ડિંકનના નામે શરૂ થયેલી ફિલ્મનો આકરો વિરોધ.

વિરોધનું કારણ એ હતું કે ફિલ્મમાં ડિંકન દેવને એક જાદુગર તરીકે ચિત્રિત કરાયા હતા. પોતાના દેવનું આવું અપમાન કોણ સાંખી લે? કેટલાક કટ્ટર શ્રદ્ધાળુઓએ તો સ્ટાર દિલીપને કહી દીધું કે પહેલાં તું ડિંકન દેવ વિશે જાણ અને પછી તેના પર ફિલ્મ બનાવ, તો કેટલાક શાણા શ્રદ્ધાળુઓએ શાંતિપૂર્ણ અપીલ કરી કે ભાઈ દિલીપ, પહેલાં તું ‘બાલમંગલમ્’ વાંચ પછી તને જ્ઞાન લાધશે કે ડિંકન દેવ કેટલો દયાળુ છે. પછી તું તેમની આવી ફિરકી નહીં લે.

ડિંકોઇવાદની ‘મુષકસેના’એ ચેતવણી આપી દીધી કે આ ફિલ્મ રિલીઝ કરવામાં આવશે તો અમે થિયેટર બાળી નાખીશું! ધર્મ માટે બાળઝાળ તો કરવી પડે, બાકી ધર્મ લાજે! 

ડિંકોવાદ નામના આ ધર્મનું નામ કદાચ તમારા કાને નહીં પડ્યું હોય કે આંખે નહીં અથડાયું હોય, પરંતુ આ ધર્મ પાળનારા દિવસે દિવસે વધી રહ્યા છે અને તેમનો દાવો છે કે દુનિયામાં એક અબજ કરતાં વધારે લોકો અમારો ધર્મ પાળે છે અને અમે સૌથી વધારે ઝડપથી ફેલાતો ધર્મ છીએ. ધર્મના શ્રદ્ધાળુઓ પોતાનો ધર્મ સૌથી પૌરાણિક હોવાનો દાવો કરે છે. એટલું જ નહીં તેમના મતે પૃથ્વી જ નહીં, સમગ્ર સૃષ્ટિનું સર્જન તેમના દેવાધિદેવ ડિંકને કર્યું છે. શ્રદ્ધાનો હો વિષય તો પુરાવાની શી જરૂર?

ડિંકનને દેવ નહીં, પરંતુ સુપર ગોડ ગણવામાં આવે છે, જેમનાં વસ્ત્ર પરિધાન સુપરહીરો જેવાં છે. ડિંકન દેવને પૂજનારાનો દાવો છે કે તેઓ કેરળમાં પેદા થયા હોવાને કારણે જ આ રાજ્ય દેવોનો પ્રદેશ ગણાય છે. ડિંકન દેવનો દેખાવ મુષક (ઉંદર ન કહેવાય ક્યાંક કોઈની ધાર્મિક લાગણી દુભાઈ જાય તો!) જેવો છે, પણ તેના પરચા અપાર છે, ક્યારેક તેમની આકૃતિ પ્લુટો ગ્રહ પર જોવા મળે છે તો ક્યારેક તેઓ બ્રેડ કે માછલી પર દેખા દે છે!

આ ધર્મનો પવિત્ર ગ્રંથ છે - ‘બાળમંગલમ્’ (હાલમાં બંધ પડેલું પરંતુ કેરળનું લોકપ્રિય કૉમિક મેગેઝિન). ‘બાળમંગલમ્’ને ડિંકનના પરચાઓનું સચિત્ર પુરાણ માનવામાં આવે છે. આ ધર્મનું અલગ ચિહ્ન પણ છે અને અલગ ધૂન-ગીતો પણ છે (અલબત્ત, તેમનો દાવો છે કે અમારા ભગવાન અમારા વિશે બધું જાણે છે એટલે તેમને પ્રાર્થના કરવાની જરૂર જ નથી!) તેમનો એક દાવો તો સૌથી રસપ્રદ છે કે આ ધર્મ વિશ્વનો સૌથી વધુ વુમન-ફ્રેન્ડલી ધર્મ છે. ડિંકોવાદીઓ હવે લઘુમતીનો દરજ્જો પણ માગી રહ્યા છે. આગળ જતાં તેઓ ડિંકનવાદીઓ માટે એક અલગ રાજકીય પક્ષની સ્થાપના કરવાનો પણ ઈરાદો ધરાવે છે.

ડિંકોવાદની વાતો વાંચી-જાણીને તમને કહેતા ભી દીવાના અને સુનતા ભી દીવાના જેવો ભાવ મનમાં પેદા થાય તો માની લેવું કે ડિંકોવાદનો વિજય થયો! કેરળના બૌદ્ધિકો-તર્કવાદીઓએ ડિંકન નામના કૉમિક પાત્રને દેવ તરીકે સ્થાપીને ડિંકોઇઝમ-ડિંકોવાદ નામનો એક પેરોડી ધર્મ, મોક સંપ્રદાય સ્થાપ્યો છે, જે અન્ય ધર્મો જેવા જ દાવાઓ અને દેખાવો કરીને ધર્મના નામે ચાલતાં ધતિંગો, પરંપરાના નામે ચાલતી પાપલીલાઓ તથા (અંધ)શ્રદ્ધાના નામે થતા શોષણને ખુલ્લું પાડવા મથે છે. ભારત જ નહીં, દુનિયાભરના લોકો આ વ્યંગ્યબાણ ચલાવતા વેધક ધર્મના ‘ભક્ત’ બની રહ્યા છે. બોલો, ડિંકન દેવ કી જય!

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 30મી માર્ચ, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

લોહીઝાણ લાડકવાયાં

દિવ્યેશ વ્યાસ

ઇન્ટરનેટ પર સીરિયાનાં યુદ્ધગ્રસ્ત બાળકોની તસવીરો જોઈ લેજો, પછી ક્યારેય યુદ્ધનું નામ નહીં લો!

(તસવીરો ગૂગલ પરથી મેળવી છે)

વર્ષ 2015માં બે એવી તસવીર સામે આવી, જેણે દુનિયાના કરોડો લોકોની આંખો ભીંજવી દીધી હતી. એક તસવીર હતી દરિયાકાંઠે નિશ્ચેતન પડેલા એલનની અને બીજી તસવીર હતી અન્ય સીરિયન બાળકની જેણે કેમેરાને પણ બંદૂક માનીને હાથ ઊંચા કરી લીધા હતા. તસવીરોએ સીરિયન ગૃહયુદ્ધનો ભયાવહ ચહેરો સમગ્ર વિશ્વ સામે ઉજાગર કરીને સીરિયાના નિર્દોષ લોકો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ જગાડી હતી ને પાડોશી દેશોએ નિરાશ્રિતો માટે દ્વાર ખોલેલાં. 

માર્ચ-2011થી ફાટી નીકળેલા સીરિયન ગૃહયુદ્ધને જોતજોતામાં પાંચ વર્ષ પૂરાં થઈ ગયાં છે. ઇસ્લામિક સ્ટેટના આતંકવાદીઓ સીરિયા ઉપરાંત ઇરાકમાં પણ 'કાળો કેર' વર્તાવી રહ્યા છે અને ત્યાંના લોકોની જિંદગી બેહાલ બની ગઈ છે. સીરિયામાં સૌથી દયનીય હાલત બાળકોની થઈ છે. સીરિયન ગૃહયુદ્ધનાં પાંચ વર્ષ નિમિત્તે ગયા સપ્તાહે યુનિસેફ દ્વારા 'નો પ્લેસ ફોર ચિલ્ડ્રન' નામનો અહેવાલ પ્રસિદ્ધ કરાયો છે. અહેવાલના આંકડા આંખો ઉઘાડે એવા નહિ, આંખો ભીની કરે એવા છે. 

 'નો પ્લેસ ફોર ચિલ્ડ્રન' અહેવાલ મુજબ સીરિયાનાં 80 ટકા બાળકો યુદ્ધગ્રસ્ત સ્થિતિમાં છે. પાંચ વર્ષથી નાની વયનાં મોટા ભાગનાં બાળકોએ યુદ્ધ સિવાય કંઈ જોયું નથી! સીરિયાની આશરે 2 કરોડ 30 લાખની વસ્તીમાંથી અડધોઅડધ આબાદીએ પોતાનું ઘર છોડીને નિરાશ્રિત જીવન જીવવું પડી રહ્યું છે. એક અંદાજ મુજબ 70 લાખ લોકો યુદ્ધગ્રસ્ત સીરિયાને છોડીને આડોશપાડોશના દેશોમાં હિજરત કરી ગયા છે, જેમાં 24 લાખ બાળકોનો સમાવેશ થાય છે. બાળકો પાસે નથી બે ટંકનું ભોજન કે નથી રમવા કોઈ રમકડું ત્યારે શાળાનું સપનું જોવાનું સાહસ પણ ક્યાંથી થાય? સીરિયામાં રહેતાં 21 લાખ બાળકોની શાળા છૂટી ગઈ છે, કારણ કે કાં તો શાળાઓને તહસનહસ કરી દેવાઈ છે કે પછી બાળકોએ માતા-પિતા સાથે સ્થળાંતર કરવું પડ્યું છે. પાડોશી દેશોમાં નિરાશ્રિત જીવન જીવતાં આશરે લાખો બાળકોને ભણાવનારું કોઈ નથી. આમ, આશરે ત્રીસેક લાખ બાળકો શિક્ષણથી વંચિત છે.

સીરિયન યુદ્ધમાં દસમા ભાગની વસ્તી કાં મોતને ભેટી છે કે ઈજાગ્રસ્ત છે. આશરે 2 લાખ 70 હજાર લોકોએ જીવ ગુમાવ્યાનો અંદાજ છે અને હજારો બાળકો અનાથ બન્યાં છે. ગરીબ પરિવારનાં માંડ સાતેક વર્ષનાં નાનાં બાળકો પેટનો ખાડો પૂરવા માટે સશસ્ત્ર દળોમાં જોડાવા મજબૂર છે, તો નાની દીકરીઓ બાળલગ્નો કરવાં માટે મજબૂર છે. છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં સીરિયામાં 18 વર્ષથી નાની તરુણીઓનાં લગ્નનું પ્રમાણ ત્રણ ગણું વધ્યું હોવાનું નોંધાયું છે.

છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં સીરિયામાં અને સીરિયન પ્રજાનાં 37 લાખ બાળકોનો જન્મ થયો છે. અલબત્ત, યુએન રેફ્યુઝી એજન્સીના આંકડા અનુસાર આશરે 1,51,000 બાળકો નિરાશ્રિત તરીકે જન્મ્યાં છે, જ્યારે સીરિયાની બહાર 3,02,000 બાળકો રેફ્યુઝી કેમ્પોમાં જન્મ્યાં છે. એકલા લેબેનોનમાં 70,000 બાળકોનો જન્મ થયો છે.
વર્ષ 2015માં બાળકો પર આશરે 1500 જેટલા હુમલા થયા, જેમાં 400 બાળકોએ જીવ ગુમાવ્યાં અને 500 ગંભીર રીતે ઈજાગ્રસ્ત થયાં હતાં. કોઈનાં લાડકવાયાંઓને કોણ બચાવશે? કોણ ભણાવશે? કોણ શીખવશે શાંતિના-વિકાસના પાઠ?

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ‘કળશ’ પૂર્તિના 23 માર્ચ, 2016ના અંકમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ) 

મિઝોરમની આ માતાને સો સો સલામ!

દિવ્યેશ વ્યાસ

જમાનો બદલાય, જનેતાનું હૃદય નહીં, આ પંક્તિને ચરિતાર્થ કરી છે મિઝોરમની રોઝી લાલ્નુંસાંગીએ

(આ તસવીર મેઇલ ટુડેના સૌજન્યથી ઉપલબ્ધ થઈ છે.)

જનેતાને માતા કહેવાય, મા કે બા કહેવાય, અમ્મી કે અમ્મા કહેવાય, મમ્મી કે મોમ કહેવાય, કોઈ પણ નામે બોલાવો, તેના વ્યક્તિત્વમાં રહેલા માધુર્ય અને મમતામાં કોઈ ફરક પડતો નથી. માતા પ્રથમ સખી પણ છે અને શિક્ષક પણ. આપણી નબળી માનસિકતાને કારણે મહિલાઓને આપણે ગમે તેટલી કમતર આંકતા હોઈએ, પરંતુ તેના માતૃસ્વરૂપ સામે ભલભલા નતમસ્તક ઊભા રહી જતાં હોય છે. જમાનો બદલાયાે છે, પરંતુ જનેતાનું હૃદય એવું ને એ‌વું જ અમૃતમય રહે છે.

માતાની ભૂમિકા અને ભાવનામાં જરાય બદલાવ આવ્યો નથી અને એટલે જ માતા પ્રત્યેની માયા-મમતામાં પણ સહેજેય ફરક પડ્યો નથી. આજે નથી મહિલા દિવસ કે નથી મધર્સ ડે છતાં માતા અંગેની આટલી વાતો કરવાનું કારણ-નિમિત્ત છે મિઝોરમની એક માતા, જેમનું નામ છે - રોઝી લાલ્નુંસાંગી. રોઝીના મક્કમ માતૃત્વની વાત જાણીને તમને પણ તેને સો સો સલામ કે શત શત વંદન કરવાનું મન થઈ જશે. આપણે પ્રસૂતિના ઘણા કિસ્સામાં સાંભળતા હોઈએ છીએ કે સંકટ સમયે પરિવારજનોને ડૉક્ટર દ્વારા પૂછવામાં આવતું હોય છે કે માતા કે બાળક બેમાંથી કોઈ એકને બચાવી શકાશે.

બોલો, કોને બચાવવા પ્રયાસ કરીએ? સામાન્ય જવાબ હોય છે - માતાને. જોકે, આ જ સવાલ જો ખુદ માતાને પૂછવામાં આવે તો? 41 વર્ષની રોઝી લાલ્નુંસાંગીને આવો સવાલ પૂછાયો ત્યારે તેણે એક માતાને શોભે એવો જ, બાળકને બચાવી લેવાનો નિર્ણય કરેલો. અલબત્ત, રોઝીની સ્થિતિ જોતાં આવો નિર્ણય કરવો આસાન નહોતો. મિઝોરમમાં રહેતી રોઝીને જ્યારે બ્રેસ્ટ કેન્સર હોવાનું નિદાન થયું ત્યારે તે સગર્ભા હતી. સગર્ભા સ્ત્રીઓને બ્રેસ્ટ કેન્સર ભાગ્યે જ થતું હોય છે.

મિઝોરમના ડૉક્ટરે સલાહ આપી કે દિલ્હી જાવ તો કંઈક ઉપાય થાય. રોઝી દિલ્હી આવી ત્યારે તેની કૂખમાં 20 સપ્તાહનો ગર્ભ હતો. બ્રેસ્ટ કેન્સર બીજા તબક્કામાં હતું, એટલે કીમોથેરપી વિના ચાલે એમ નહોતું. ડૉક્ટરે તેને સલાહ આપી કે ગર્ભ હજુ કાચો છે ત્યારે આસાનીથી ગર્ભપાત કરાવી શકાશે, પણ માતાનું હૃદય ન માન્યું. તેણે નિશ્ચય કરી લીધેલો કે મારું જે થવું હોય તે થાય, પણ ગર્ભસ્થ શિશુને જન્મ તો આપીને જ રહીશ. નસીબની બલિહારી તો જુઓ કે રોઝીના ગર્ભમાં એક નહીં બે બે જીવ વિકસી રહ્યા હતા!

ગયા સપ્તાહે દિલ્હીમાં સંસદની અંદર અને બહાર જેએનયુ, શ્રી શ્રી રવિશંકર, સ્મૃતિ ઈરાની, ઇશરત અને વિજય માલ્યા વગેરેના અનેક વિવાદો ચાલી રહ્યા હતા ત્યારે જ પોતાની જિંદગીનું જોખમ લઈને એક માતાએ બે શિશુઓને, એમાંય બે બાળાઓને જન્મ આપ્યાની સુખદ ઘટનાએ આકાર લીધો હતો. આવી ઘટનાઓ આપણી જાણબહાર ઘટતી રહેતી હોય છે અને આવી ઘટનાઓના પ્રતાપે જ માનવતા ટકી છે, આપણે સૌ ટકી રહ્યા છીએ. ખરુંને?

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં 16મી માર્ચ, 2016ના રોજ પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

રાષ્ટ્રીય શાયર પર રાજદ્રોહ

 દિવ્યેશ વ્યાસ

‘સિંધુડો'ના સર્જક ઝવેરચંદ મેઘાણી પર પણ અંગ્રેજોએ રાજદ્રોહનો કેસ ચલાવીને તેમને જેલમાં પૂરેલા. રાજદ્રોહના મામલે રોવાનું છે કે કાયદો સર્જકો, બૌદ્ધિકો અને આંદોલનકારીઓ સામે જેટલો ઉગામાયો છે, એટલો ભ્રષ્ટાચારીઓ, ગુંડાઓ અને આતંકીઓ જેવા ખરા દેશદ્રોહીઓ સામે ભાગ્યે લગાડાયો છે.

 (તસવીર પિનાકી મેઘાણી દ્વારા સંચાલિત વેબસાઇટ  www.jhaverchandmeghani.com પરથી લીધી છે.)

જેએનયુના વિદ્યાર્થી નેતા કનૈયાકુમારને રાજદ્રોહના આરોપસર હિરાસતમાં લઈને કોર્ટ સમક્ષ હાજર કરાયો ત્યારે ન્યાયાધીશે પોલીસને એક આકરો સવાલ પૂછેલો, રાજદ્રોહ એટલે શું તમે જાણો છો? આપણે સૌએ અને ખાસ તો કનૈયા-પ્રકરણ દરમિયાન સોશિયલ મીડિયાની વૉલ ચીરીને દેશપ્રેમ દેખાડનારા લોકોએ પણ કાયદા વિશે જરા જાણવું-વિચારવું રહ્યું. રાજદ્રોહ એક ગંભીર અને બિનજામીનપાત્ર ગુનો છે. સત્તાધારીઓ પોતાની લાજ બચાવવા કે પછી વિરોધીઓનું મોં દબાવવા માટે કાયદાનો કેવો દુરુપયોગ કરે છે, તે આપણે વિનાયક સેન, અરુંધતી રોય અને કાર્ટૂનિસ્ટ અસીમ ત્રિવેદી વગેરેના કિસ્સાઓમાં જોઈ ચૂક્યા છીએ. ગુજરાતમાં પાટીદાર આંદોલનના નેતા હાર્દિક પટેલ અને તેના સાથીઓને નાથવા માટે પણ રાજદ્રોહનો સહારો લેવાયો છે, એવું માનનારો વર્ગ ઘણો મોટો છે. આવા દુરુપયોગને કારણે માનવ અધિકારવાદીઓ અંગ્રેજોના જમાનાનો રાજદ્રોહનો કાયદો બદલવાની રજૂઆત વારંવાર કરતા આવ્યા છે.

આજે 9મી માર્ચ એટલે કે રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીની 69મી પુણ્યતિથિ છે. આપણામાંના બહુ ઓછા લોકો જાણતા હશે મેઘાણી પર પણ ખોટી રીતે રાજદ્રોહનો કેસ ઊભો કરાયેલો અને તેમને બે વર્ષની જેલની સજા ફરમાવાઈ હતી. રાજદ્રોહની ચાલુ ચર્ચામાં ઐતિહાસિક ઘટનાની કેટલીક વાતો ધ્યાને લેવા જેવી છે.
12મી માર્ચ, 1930થી શરૂ થયેલી દાંડીકૂચના અંતે 6ઠ્ઠી એપ્રિલના રોજ ગાંધીજીએ મીઠાના કાળા કાયદાનો સવિનય ભંગ કરીને સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો હતો. 6ઠ્ઠી એપ્રિલે અમૃતલાલ શેઠના નેતૃત્વમાં ધોલેરા સત્યાગ્રહનો પ્રારંભ થયેલો. દિવસે મેઘાણીનાં 15 શૌર્યગીતોનો સંગ્રહ ‘સિંધુડો' પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવેલો. મેઘાણીનાં શૌર્યગીતોએ સત્યાગ્રહીઓમાં નવું જોમ ભર્યું હતું અને આંદોલનની અસકારકતા વધી ગઈ હતી. બ્રિટિશ સરકારે 'સિંધુડો'ની નકલો જપ્ત કરી લીધી, પણ આંદોલનકારીઓએ હસ્તલિખિત 'કાનૂનભંગ આવૃત્તિ'ની સેંકડો સાઇક્લોસ્ટાઇલ્ડ નકલો લોકો સુધી પહોંચાડી હતી.

‘સિંધુડો'ના સર્જક મેઘાણી બ્રિટિશરોની નજરમાં આવી ગયેલા. 27મી એપ્રિલે બરવાળાના આગેવાનોને ધંધુકા જેલમાં મળવા ગયેલા મેઘાણીને પોલીસે પકડી લીધા. તેમના પર જુઠ્ઠા આરોપો મૂકીને રાજદ્રોહનો કેસ કરાયો. બીજા દિવસે મેજિસ્ટ્રેટ ઇસાણીની વિશેષ કોર્ટમાં તેમને હાજર કરાયા ત્યારે હજારો લોકોથી કોર્ટરૂમ છલકાઈ ગયેલો. પોતાનો બચાવ કરવાનો ઇનકાર કરીને મેઘાણીએ પ્રાર્થના ગાવાની મંજૂરી માગી. મેજિસ્ટ્રેટની અનુમતી પછી મેઘાણીએ 'સિંધુડો'ની એક રચના 'છેલ્લી પ્રાર્થના' ગાઈ, જેના શબ્દો હતા, 'હજારો વર્ષની જૂની અમારી વેદનાઓ, કલેજાં ચીરતી કંપાવતી અમ ભયકથાઓ...' કહેવાય છે કે ગીત સાંભળીને આખો કોર્ટરૂમ હિબકે ચડેલો, એટલું નહિ ખુદ મેજિસ્ટ્રેટની આંખો પણ ભીંજાઈ ગઈ હતી. મેજિસ્ટ્રેટે ચુકાદો બીજા દિવસ સુધી મુલતવી રાખ્યો. બીજે દિવસે 29મી મેના રોજ મેઘાણીને બે વર્ષની જેલની સજા ફટકારાયેલી. અહીં નોંધવાલાયક સંયોગ છે કે કનૈયાના સમર્થકોની જેમ મેઘાણી માટે પણ લોકોએ 'ઇન્કિલાબ જિંદાબાદ'ના નારાથી કોર્ટ ગજવી મૂકી હતી!

રાજદ્રોહના મામલે રોવાનું છે કે કાયદો સર્જકો, બૌદ્ધિકો અને આંદોલનકારીઓ સામે જેટલો ઉગામાયો છે, એટલો ભ્રષ્ટાચારીઓ, ગુંડાઓ અને આતંકીઓ જેવા ખરા દેશદ્રોહીઓ સામે ભાગ્યે લગાડાયો છે.

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં 9મી માર્ચ, 2016ના અંકમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

દાસ્તાન ત્રણ દીકરીઓની

દિવ્યેશ વ્યાસ

આ દીકરીઓએ સાબિત કર્યું છે કે દીકરી જવાબદારી નહિ, પડકારોને જવાબ દેનારી હોય છે

મહેન્દ્રભાઈ મેઘાણી દ્વારા સંપાદિત એક પુસ્તિકામાં એક ટૂંકી વાર્તા વાંચેલી. ડુંગર પર ચડી રહેલા રાહદારીઓ જોવે છે કે એક બાળકી તેના નાના ભાઈને તેડીને તેમની સાથે ચાલી રહી છે. કોઈ રાહદારી એ બાળાને પૂછે છે, ‘તને ભાર નથી લાગતો?’ પેલી બાળા સાવ ટૂંકો જવાબ આપે છે, ‘આ તો મારો ભાઈ છે!’ એ બાળાનો જવાબ દીકરીને શાપનો ભારો કે બોજો ગણનારાની બોલતી બંધ કરવા પૂરતો ગણાય.

દીકરીઓ ઝડપથી ‘મોટી’ એટલે કે પરિપકવ અને જવાબદાર બની જતી હોય છે. દીકરી બહુ નાની ઉંમરથી જ સમજદાર અને ડાહી હોય છે. જોકે, કમનસીબે દીકરીને જવાબદારીનું પોટલું કે બોજ ગણવાની માનસિકતા આજેય જોવા મળે છે. ગયા સપ્તાહે એવી ત્રણ દીકરીઓની દાસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચમકી, જેને જાણીને આપણે છાતી ઠોકીને કહી શકીએ કે દીકરી જવાબદારી નથી, પણ જવાબદાર સંતાન હોય છે, એટલું જ નહિ પહાડ જેવા પડકારોને જવાબ દેનારી, ચેલેન્જ કરનારી હોય છે.

એક દીકરી ચીનની છે. મધ્ય ચીનના હુબઈ પ્રાંતમાં હુઆંગ્હુઆ શહેરથી સાઠેક કિમી દૂર આવેલા અંતરિયાળ ગામમાં રહેતી યી મિયાઓમિયાઓ (Yi Miaomiao) નામની માત્ર 7 વર્ષની દીકરી આખું ઘર સંભાળે છે. યીના પિતાનું ગયા જુલાઈ મહિનામાં માર્ગ અકસ્માતમાં મોત થયેલું. પિતાના નિધનના એક જ અઠવાડિયામાં તેની માતા ઘર-ગામ છોડીને ક્યાંક જતી રહી છે. બચ્યાં દાદા-દાદી. 70 વર્ષનાં માનસિક રીતે બીમાર દાદીનો જમણો હાથ ખોટો પડી ગયો છે એટલે રસોઈથી માંડીને સાફ-સફાઈ સહિતનું તમામ ઘરકામ ટેણકીએ કરવું પડે છે.

અધૂરામાં પૂરું તેના 61 વર્ષના દાદાને એવો ભયંકર ત્વચારોગ છે કે તેઓ પાણીને સ્પર્શી પણ શકતા નથી. આ સ્થિતિમાં 7 વર્ષની બાળાએ પોતાની એક એકરની વાડીમાં ખેતીકામ પણ પોતે જ કરવું પડે છે. ઘર અને કમાવવાની બેવડી જવાબદારી નિભાવતી આ બાળાએ ભણવાનું છોડ્યું નથી. ક્યાંથી આટલી બધી શક્તિ લાવતી હશે આ દીકરી! મીડિયામાં ચમક્યા પછી ઘણા ટેણકીની મદદે આવ્યા છે.
(આ દીકરી વિશે વધુ વાંચવા અને તસવીર જોવા માટે ક્લિક કરો આ લિંક http://www.dailymail.co.uk/news/peoplesdaily/article-3463760/Heart-breaking-story-seven-year-old-girl-sole-carer-grandparents-father-died-accident-mother-vanished.html)

બીજો કિસ્સો અમેરિકાના પેન્સિલ્વેનિયાની મોર્ગન વેયાંડ (Morgan Weyand)નામની 8 વર્ષની દીકરીનો છે. મોર્ગનના ત્રણ વર્ષના પિતરાઈ ભાઈ કૂપરને બ્લડ કેન્સર હોવાનું ગયા જાન્યુઆરી મહિનામાં માલૂમ પડ્યું. કેન્સરને કારણે કૂપરના માથાના વાળ ખરી ગયા છે. કેન્સર સામેની લડતમાં ભાઈની હિંમત વધારવા માટે મોર્ગને પોતાના વાળ ઉતરાવી નાખ્યા છે. પોતે ટકો કરાવશે તો તેનો દેખાવ બદલાઈ જશે કે પછી શાળામાં બાળકો તેને ચીડવશે એવી કોઈ વાતની મોર્ગનને પરવા નથી. વાહ બહેના!
(આ દીકરી વિશે વધુ વાંચવા અને તસવીર જોવા માટે ક્લિક કરો આ લિંક http://www.dailymail.co.uk/news/article-3464715/Girl-8-shaves-hair-support-toddler-cousin-diagnosed-cancer.html)

ત્રીજી દીકરીએ તો એવું સાહસ કર્યું કે ‘શહીદી’ વહોરી લીધી. કેલિફોર્નિયાના લેઇકસાઇડ વિસ્તારની આ ઘટના છે. ગત 22મી ફેબ્રુઆરીએ કિએરા લાર્સન (Kiera Larsen) નામની દસ વર્ષની દીકરી પાડોશમાં રહેતી બે નાની બાળાઓ સાથે રમતી હતી. અચાનક એક કાર તેમના તરફ ધસી આવી ત્યારે કિએરાએ નાનાં બાળકોને કાળમુખી કારથી બચાવી લીધાં પણ પોતે કાર સાથે અથડાઈ ગઈ અને મોતને ભેટી.
(આ દીકરી વિશે વધુ વાંચવા અને તસવીર જોવા માટે ક્લિક કરો આ લિંક http://www.dailymail.co.uk/news/article-3464919/Hero-girl-10-dies-saving-lives-two-toddlers-pushing-way-runaway-SUV.html)

આવી દીકરીઓ આપણી આજુબાજુ પણ હોય છે, બસ જરૂર છે, આંખો ખોલવાની અને દૃષ્ટિ બદલવાની!

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 2 માર્ચ, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

હલકી દવાનો હાહાકાર

દિવ્યેશ વ્યાસ

તાજેતરમાં બે અભ્યાસોના આધારે એક આઘાતજનક આંકડો જાણવા મળ્યો છે. પરીક્ષણમાં લેવાયેલી દર સાતમાંથી એક દવા હલકી ગુણવત્તા ધરાવતી હતી એટલે કે સબસ્ટાન્ડર્ડ હતી

 વેપાર એક પવિત્ર વ્યવસાય છે, એવું કહીએ એ ગપ્પાંમાં જ ખપી જાય, એવી સ્થિતિ સર્જાતી જાય છે. માર્કેટિંગનો વ્યવસાય માત્ર માલદાર થવા માટે જ હોય, એટલે કે તેમાં માત્ર કમાવાની જ ગણતરી રાખવાની એવું માનનારો વર્ગ દિવસે દિવસે વધતો જાય છે. વેપાર-વ્યવસાયમાં પણ અમુક સિદ્ધાંતો-નીતિઓનું અનુસરણ થવું જોઈએ, એવા આદર્શો હવે જાણે આઉટ ઑફ ડેટ ગણાય છે. અન્ય બાબતોમાં તો જવા દો નફાખોર વેપારીવૃત્તિ આજે જ્યારે શિક્ષણ અને આરોગ્યના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી છે ત્યારથી સામાન્ય લોકો તોબા પોકારી ગયા છે. એક સમયે શિક્ષક અને ડૉક્ટરને લોકો ભગવાન સમાન ગણતા હતા, પરંતુ શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે પ્રવેશેલી ખોરી દાનતે આ પવિત્ર વ્યવસાયનું અધ:પતન કરાવી દીધું છે.

(તસવીર ગૂગલ પરથી મેળવેલી છે.)

શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ દરેક માનવીની મૂળભૂત જરૂરિયાત છે, થોડીક અતિશયોક્તિ વહોરીને કહી શકાય કે મજબૂરી છે. આ મજબૂરીનો ભરપૂર લાભ આ ક્ષેત્રનાં ખંધાં વેપારી તત્ત્વો ઉઠાવી રહ્યાં છે. દવાનાં બેફામ ભાવ લેવામાં આવે છે, એ હવે જાણીતી હકીકત છે અને થોડા દિવસ પહેલાં જ સરકાર દવા પર લેવાતા અધધ અને આડેધડ કમિશન અંગે ચોક્કસ નીતિ ઘડશે, એવા સારા સંકેતો મળ્યા છે. જોકે, મૂળ વાત વધારે ચિંતાજનક છે, જે દવાની ગુણવત્તા અંગે છે. તાજેતરમાં બે અભ્યાસોના આધારે એક આઘાતજનક આંકડો જાણવા મળ્યો છે. પરીક્ષણમાં લેવાયેલી દર સાતમાંથી એક દવા હલકી ગુણવત્તા ધરાવતી હતી એટલે કે સબસ્ટાન્ડર્ડ હતી. નિમ્ન ગુણવત્તા ધરાવતી દવાઓની અસરકારકતા ઓછી હોય, એટલું જ નહીં, પરંતુ તેને કારણે કેટલીક આડઅસરો પણ થતી હોય છે. ડૉક્ટર અને દવા પર શ્રદ્ધા રાખીને રૂપિયાનું પાણી કરનારા દર્દીઓના દર્દની જાણે કોઈને પડી નથી. સરકારની અધિકૃત સંસ્થા સેન્ટ્રલ ડ્રગ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશનના (CDSCO) આંકડા અનુસાર ભારતમાં વેચાતી દવાઓમાંથી 4.5 ટકા દવાઓ નિમ્ન ગુણવત્તાવાળી હોય છે. જોકે, જાણકારો અને અભ્યાસો અનુસાર આ આંકડો ત્રણથી ચાર ગણો મોટો છે. જર્નલ ઑફ એપ્લાય્ડ ફાર્માસ્યુટિકલ સાયન્સના ડિસેમ્બર-2015 અને ઇન્ટરનેશનલ જર્નલ ઑફ ફાર્મસી અેન્ડ ફાર્માસ્યુટિકલ સાયન્સના 2016ના તાજા અંકમાં પ્રકાશિત બે અભ્યાસો અનુસાર ભારતમાં વેચાતી દવાઓમાં સબસ્ટાન્ડર્ડ એટલે કે હલકી ગુણવત્તાવાળી દવાઓનું પ્રમાણ 13થી 15 ટકા જેટલું ઊંચું છે. જોવાની વાત એ છે કે પ્રતિષ્ઠિત બ્રાન્ડની મોંઘી દવાઓ પણ પોતાની ગુણવત્તા પુરવાર કરી શકતી નથી. 

(તસવીર ગૂગલ પરથી મેળવેલી છે.)

 

ભારત ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રે મોટો નિકાસકાર દેશ છે, એ ગર્વ લેવા જેવી વાત છે, પરંતુ સાથોસાથ શરમ કરવા જેવી વાત એ પણ છે કે ભારતમાં બનેલી દવાઓ વિદેશોમાં ગુણવત્તાની દૃષ્ટિએ ઊણી ઊતરતી હોય છે. એમાંય ખાસ કરીને વિકાસશીલ અને અવિકસિત એટલે કે ગરીબ દેશોમાં વેચાતી દવાઓની ગુણવત્તા પર પૂરતું ધ્યાન અપાતું નથી, એવી ફરિયાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અનેક વાર ઊઠી છે. ઘાનામાં થયેલા એક અભ્યાસ મુજબ ભારતની કંપનીઓની ભારતમાં કે વિકસિત દેશોમાં વેચાતી દવામાં 9 ટકા દવાઓ સબસ્ટાન્ડર્ડ હોય છે, જ્યારે આ જ કંપનીઓની આફ્રિકામાં વેચાતી દવાઓમાંથી 35 ટકા હલકી ગુણવત્તાની હોય છે. 

હલકી દવાઓનો હાહાકાર વિશ્વભરમાં વધતો જાય છે. એક બીજો અભ્યાસ જણાવે છે કે વર્ષ 2013માં આફ્રિકન દેશોમાં મેલેરિયાગ્રાસ્ત 1,22,350 બાળકોનાં મોત સબસ્ટાન્ડર્ડ દવાઓને કારણે નીપજ્યા હોવાનો અંદાજ છે.

ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓએ સબસ્ટાન્ડર્ડ દવાઓનું ઉત્પાદન અને વેચાણ અટકાવવાને પોતાનો સ્વધર્મ સમજવો જોઈએ તો સત્તાધારીઓએ આ મામલે તેમના કામ આમળવાને રાજધર્મ. હા, આપણે પણ નાગરિકધર્મ સમજીને આવા મુદ્દાઓને પણ રાષ્ટ્રપ્રેમની ચર્ચામાં સમાવવા રહ્યા! 

(24 ફેબ્રુઆરી, 2016ના ‘કળશ’ના અંકમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)