ઓબામા રિટાયર્ડ થાય છે

દિવ્યેશ વ્યાસ

નોબેલ વિજેતા અમેરિકી પ્રમુખ ઓબામા નિવૃત્તિ પછી શું કરશે, એની ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે

(તસવીર ગૂગલ પરથી લીધી છે.)

દર ચાર વર્ષે યોજાતી અમેરિકન પ્રમુખની ચૂંટણી આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા માટે એક મહાઉત્સવ બની રહેતી હોય છે. આજકાલ તમે કોઈ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય વેબસાઇટ વાંચશો કે ન્યૂઝ ચેનલ જોશો તો તમને ડોનલ્ડ ટ્રમ્પ અને હિલેરી ક્લિન્ટનનાં નિવેદનો અને તેમના વિવાદોની આજુબાજુ ગરબા લેતી અનેક ન્યૂઝ સ્ટોરીઝ તમને વાંચવા-જોવા મળશે. પ્રમુખપદના ઉમેદવારોના સમાચારોની સાથે સાથે નિવૃત્ત થઈ રહેલા લોકલાડીલા પ્રમુખ બરાક ઓબામાની વિદાયની પણ તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. અમેરિકાનો આગામી પ્રમુખ કોણ બનશે, એની ચર્ચાની સાથે સાથે નિવૃત્તિ પછી ઓબામા શું કરશે, એ મુદ્દો પણ બહુ ચર્ચાઈ રહ્યો છે. વ્હાઇટ હાઉસ છોડ્યા પછી ઓબામા ક્યાં રહેશે અને કેવી કેવી પ્રવૃત્તિઓ કરશે, એના વરતારા પણ સમયાંતરે બહાર પડતાં રહે છે.

ઓબામાની નિવૃત્તિ યોજના અંગે એટલી બધી ચર્ચા ચાલી છે કે હમણાં તો ખુદ ઓબામાએ પોતે નિવૃત્તિ પછી શું કરશે, એને લગતો એક રમૂજી વિડિયો જારી કર્યો હતો અને મહાસત્તાના સર્વસત્તાધીશ હોવા છતાં તેઓ કેટલા હળવા રહી શકે છે, તેનો વધુ એક પુરાવો પૂરો પાડ્યો હતો!

ઓબામા જાન્યુઆરી, 2017માં વ્હાઇટ હાઉસને અલવિદા કહી દેશે પછી ક્યાં રહેશે, તેને લગતાં પણ સમાચારો આવતા રહે છે. અમેરિકાના પ્રતિષ્ઠિત અખબાર ‘ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સે’ તો બે મહિના પહેલાં જ વિશેષ અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે નિવૃત્તિ પછી ઓબામા વૉશિંગ્ટનમાં જ રહેવાના છે અને શહેરના સૌથી અમીર વિસ્તારોમાંના એક એવા કેલોરમા વિસ્તારમાં નવ બેડરૂમ ધરાવતા ભવ્ય મકાનને ભાડે રાખીને રહેવાના છે. 8200 ચોરસ ફૂટનું આ વિશાળ મકાન વ્હાઇટ હાઉસથી માંડ ત્રણ-સવા ત્રણ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું છે. જોેકે, ઓબામાએ પણ વાત વાતમાં સંકેત આપ્યા હતા કે તેમની નાની દીકરી સાશાનો અભ્યાસ વૉશિંગ્ટનમાં ચાલી રહ્યો છે એટલે 2018માં સાશાની હાઇસ્કૂલ પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી તેઓ વૉશિંગ્ટનમાં જ રહેવાના છે.

ઓબામા પ્રમુખ બન્યા એ પહેલાંના તેમનાં બે પુસ્તકો ‘ડ્રીમ્સ ફ્રોમ માય ફાધર’ અને ‘ધ ઑડિસિટી ઑફ હોપ’ બેસ્ટસેલર બન્યાં હતાં. નિવૃત્તિ પછી ઓબામા નવું કોઈ પુસ્તક લખશે એવી આશા-અપેક્ષા પણ ઘણા લોકો રાખી રહ્યા છે.

તાજેતરમાં જ એવા અહેવાલો ચમક્યા હતા કે બરાક ઓબામાએ પોતાની પ્રેસિડેન્શિયલ લાઇબ્રેરી અને મ્યુઝિયમ માટે શિકાગો ખાતેના જેક્શન પાર્કને પસંદ કર્યો છે. આ સ્થળ શિકાગો યુનિવર્સિટીની નજીક આવેલું છે, જ્યાંથી બરાક ઓબામા બંધારણીય લૉનો અભ્યાસ કર્યો હતો અને પોતાનું જાહેરજીવન શરૂ કર્યું હતું. અમેરિકામાં હાલમાં 13 પ્રેસિડેન્શિયલ લાઇબ્રેરી છે, જેમાં 14મી ઓબામાની લાઇબ્રેરી બનશે. પ્રેસિડેન્શિયલ લાઇબ્રેરીમાં જે તે પ્રમુખના કાર્યકાળ સમયના દસ્તાવેજો અને તસવીરો સાચવી રાખવામાં આવતી હોય છે.

ઓબામા અમેરિકાના પ્રથમ આફ્રિકન-અમેરિકન પ્રમુખ બન્યા હતા. પ્રમુખ તરીકે બરાક ઓબામાએ દેશમાં રંગભેદ-વંશભેદ નાબૂદ કરવા માટે ઘણી મથામણ કરી હતી. જોકે, છેલ્લા કેટલાક સમયથી અશ્વેત લોકોનો અસંતોષ-આક્રોશ વધ્યા છે ત્યારે ઘણા એવી પણ આશા રાખે છે કે ઓબામાં નિવૃત્તિ પછી આ મુદ્દાને લઈને સઘન પ્રવૃત્તિઓ આદરશે. મોટા ભાગના અમેરિકન પ્રમુખો નિવૃત્તિ પછી સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ કરતા હોય છે, એમાંય નોબેલ વિજેતા બરાક ઓબામા પાસે સમગ્ર વિશ્વના લોકોને વધારે અપેક્ષા રહેશે, એ સ્વાભાવિક છે. ઓબામાના તાજેતરના એક ભાષણના અંશ સાથે લેખ પૂરો કરીએ, “મારો ઉછેર મારા પિતા વિના થયો. હું આમતેમ ભટકતો રહ્યો, કારણ કે ચોક્કસ માર્ગની સમજ નહોતી. મારા અને અત્યારના યુવાનો વચ્ચે મુખ્ય તફાવત એ છે કે હું જે માહોલમાં પેદા થયો તે થોડો વધારે ઉદાર અને દયાળુ હતો. સમાજમાં ફરી આવો માહોલ રચવો એ મારા બાકીના કાર્યકાળ જ નહીં એ પછીની સમગ્ર જિંદગીનું મારું મિશન છે.” આશા રાખીએ, ઓબામાનું એ મિશન વહેલીતકે પૂર્ણ થાય.

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 3 ઑગસ્ટ, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)

સફેદ વાળનો વૈભવ

દિવ્યેશ વ્યાસ

કેરળના બે વયોવૃદ્ધ નેતાઓની સિદ્ધિઓ રાજકીય ક્ષેત્રમાં વયનિવૃત્તિ મામલે નવેસરથી વિચારવા પ્રેરે છે

(અચ્યુતાનંદન અને રાજગોપાલની તસવીરો ગૂગલ પરથી મેળવી છે.)

ગયા સપ્તાહમાં ચાર રાજ્યો અને એક કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની ચૂંટણીનાં પરિણામોએ અનેક રાજકીય મુદ્દાઓ પર ચર્ચાઓ છેડી છે, પરંતુ એક ઓછો ધ્યાને લેવાયેલો મુદ્દો છે - વયોવૃદ્ધ નેતાઓની સિદ્ધિઓ. ખાસ કરીને કેરળના બે નેતાઓએ ઉંમરની સાડાબારી રાખ્યા વિના જે સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે, તે રાજકીય ક્ષેત્રમાં વયનિવૃત્તિ મામલે નવેસરથી વિચારવા મજબૂર કરે છે.

કેરળમાં લેફ્ટ ડેમોક્રેટિક ફ્રન્ટ (એલડીએફ)ને સત્તા પર લાવવામાં જેમનો સિંહફાળો મનાય છે, એવા 93 વર્ષના નેતા વી.એસ. અચ્યુતાનંદન કદાચ મુખ્યમંત્રી પદ નહીં હાંસલ કરી શકે, છતાં કેરળમાં ડાબેરી મોરચાના વિજયનું શ્રેય તેમને જ જાય છે. નેવું વર્ષથી મોટી વયના લોકો માંડ ચાલી શકતા હોય છે ત્યારે અચ્યુતાનંદન પોતાના પક્ષને સફળતા તરફ તેજ ગતિએ દોડાવવામાં સફળ રહ્યા છે. સૌથી મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે છેલ્લી એક-બે ચૂંટણીઓથી વિરોધી પક્ષના નેતાઓ અચ્યુતાનંદનના વિરોધનો એક મુદ્દો તેમની ઉંમરને બનાવતા રહ્યા છે, છતાં મતદારો આ નેતાની ઉંમર નહીં પણ ઉત્સાહ અને પ્રતિબદ્ધતાને સલામ કરીને સફળ બનાવતા રહ્યા છે. ગત ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસના ઉપાધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીએ પણ અચ્યુતાનંદનની વય પર કૉમેન્ટ કરીને ટોણો માર્યો હતો, એ વખતે અચ્યુતાનંદને રાહુલને ‘અમૂલ બેબી’ એવું નામ આપેલું, જે આજેય બહુ જાણીતું છે! જોકે, રાહુલના મુદ્દાનો વિરોધ કરતાં તેમણે જે મલિયાલમ કવિતા સંભળાવી હતી, તે ધ્યાનાકર્ષક છે. કાવ્યનું ગુજરાતી કંઈક આવું કરી શકાય: ‘સફેદ વાળ મારી વધતી વય નથી દર્શાવતા, ન કોઈની ઓછી વય હોવી તેની યુવાનીનો સંકેત, મૂડીવાદી સામે સામી છાતીએ ઊભા રહેવામાં જ મારી જવાની છે.’

કહેવાય છે કે કેરળમાં અચ્યુતાનંદનની બરનો બીજો કોઈ નેતા નથી. કેરળમાં ભાગ્યે જ કોઈ જનવાદી આંદોલન હશે, જેનો તેઓ હિસ્સો ન બન્યા હોય. કેરળના મુખ્યમંત્રી રહી ચૂકેલા અચ્યુદાનંદન ભલે 90 વર્ષને પાર કરી ગયા હોય, પરંતુ વિધાનસભા બેઠકમાં તેમના તોફાની પ્રચાર અભિયાન વિના એલડીએફ માટે ફરી સત્તારોહણ શક્ય નહોતું. એક જમાનામાં જે ડાબેરીઓનો ગઢ મનાતું હતું એ પશ્ચિમ બંગાળમાં પણ સતત બીજી વખત ડાબેરીઓનું ધોવાણ થયું છે, એટલું જ નહીં સમગ્ર દેશમાં ડાબેરી વિચારધારા હવે અપ્રસ્તુત બની રહી છે ત્યારે ડાબેરી પક્ષને સત્તા મળવી લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું હતું, પરંતુ આમ આદમીના કમ્યુનિસ્ટ નેતા ગણાતા અચ્યુતાનંદને પોતાની સાદગી, પ્રતિબદ્ધતા અને પરિશ્રમ થકી મોટી સિદ્ધિ મેળવી છે.

કેરળના જ બીજા નેતા છે, જેમણે પોતાના સફેદ વાળને શોભાવીને ભલભલા યુવાનોને શરમાવે એવી સિદ્ધિ મેળવી છે. આ નેતાનું નામ છે - ઓ. રાજગોપાલ. આ એ જ 86 વર્ષના નેતા છે, જેમણે કેરળમાં ભાજપને પહેલી વિધાનસભા બેઠક જિતાડીને પક્ષનું ખાતું ખોલાવી આપ્યું છે. કેરળમાં લઘુમતી મતોનું વર્ચસ્વ (48 ટકા) છે તથા ડાબેરી વિચારધારાના સમર્થકો પણ મોટા પ્રમાણમાં છે ત્યારે આ પ્રદેશમાં જમણેરી અને હિન્દુત્વ વિચારધારામાં માનતા નેતા માટે જીતવું કેટલું મુશ્કેલ હોય એ સમજી શકાય છે. જોકે, રાજગોપાલે વર્ષો નહીં, દાયકાઓ પછી કેરળની ધરતી પર પોતાના પક્ષને વિજય અપાવવામાં સફળતા મેળવી છે.
રાજગોપાલે તિરુવનંતપુરમની નેમમ બેઠક પર 8 હજારથી વધારે મતોથી વિજય મેળવ્યો છે. આ જીત કેટલી મીઠી લાગી હશે તે કદાચ રાજગોપાલ સિવાય ભાગ્યે જ કોઈ જણાવી શકે, કારણ કે જનસંઘના જમાનામાં ઈ.સ. 1964થી પોતાનું જાહેરજીવન પ્રારંભ કરનારા રાજગોપાલ અત્યાર સુધીમાં 13 ચૂંટણીઓ હારી ચૂક્યા છે. રાજગોપાલ બે વખત રાજ્યસભામાં સાંસદ રહ્યા છે અને વાજપેયી સરકારમાં કાયદો, ન્યાય અને કંપની અફેર્સના રાજ્યમંત્રી તરીકે પણ સેવા આપી ચૂક્યા છે, પરંતુ ચૂંટણી પહેલી વાર જીત્યા છે.

અચ્યુતાનંદન અને રાજગોપાલ ઉપરાંત પશ્ચિમ બંગાળમાં ફરી અને પહેલાં કરતાં ભવ્ય વિજય મેળવનારાં મમતા બેનરજી 61 વર્ષનાં છે તો તમિલનાડુમાં પોતાના પક્ષને ફરી સત્તા પર લાવનારાં જયલલિતા પણ 68 વર્ષનાં છે. આમ, રાજકારણમાં વયનો અને વયનિવૃત્તિનો મુદ્દો જરા જુદી રીતે વિચાર માગી લે છે. જોકે, આપણે ત્યાં યુવા નેતૃત્વને નામે ખરેખર તો વડીલ નેતાઓને હાંસિયામાં ધકેલવાની વ્યૂહરચના જ અપનાવાતી હોય છે. બાકી, મહાભારતનો શ્લોક છે કે જે સભામાં સફેદ વાળવાળા વૃદ્ધો નથી, એ સભા જ નથી! પણ સત્તાકાંક્ષીઓને મહાભારતનાં મહાબોધવચનો સાથે શું લાગેવળગે!

(‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની 25 મે, 2016ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત ‘સમય સંકેત’ કૉલમ)